Hoe we de onzichtbare vijand met een hamer platslaan (Kennislink)

In de persconferenties van premier Rutte en minister De Jonge komen ontzettend veel metaforen en frames voorbij. Welke zijn succesvol en welke niet? Dragen ze bij aan de begrijpelijkheid? En kunnen we misschien nog wat leren van complottheorieën?

Persconferentie van premier Mark Rutte en minister Hugo de Jonge (VWS) op 17 november 2020: ‘Sinterklaas doet de inkopen alleen’/ ‘We wedden op zoveel mogelijk paarden’ (vaccins).

In maart was het virus nog met een ‘gevaarlijke opmars’ bezig, daarna werd het een ‘mammoettanker’, en nu hebben we een ‘grote hamer’ nodig om hem ‘plat te slaan’. Politici gebruiken allerlei metaforen in de communicatie over het coronavirus. Jaap de Jong, hoogleraar journalistiek en nieuwe media aan de Universiteit Leiden, kan er veel over vertellen. Voor het tijdschrift Onze Taal maakte hij een analyse van alle coronapersconferenties tot nu toe.

In die verzameling van 140 duizend woorden viel hem vooral op hoeveel variatie er is in het metafoorgebruik van de politici. Bovendien zag hij een ontwikkeling: werden we in het begin nog overvallen door een onzichtbare vijand, gedurende de coronacrisis kregen we steeds meer grip op de zaak. Althans, als we de frames mogen geloven.

Eerste golf: ‘intelligente lockdown’

Tijdens de eerste golf wisten we nog heel weinig over het virus, en dat zie je terug in de taal. Volgens De Jong gebruikten de sprekers in de eerste persconferenties daarom vooral oorlogs- en plaagmetaforen. Dat zijn veelgebruikte metaforen die je door kunt trekken tot een heel netwerk van gelijke woorden. Op dat moment ontstaat een frame. Het virus was een ‘onzichtbare vijand’, een ‘gevaarlijke tegenstander’ die bovendien menselijke eigenschappen krijgt toegekend: ‘Als we verslappen slaat het virus zijn slag’. Het is ook een virus dat zomaar over kan springen als je te dicht bij elkaar komt – als een plaag.

Dat oorlogsframe kom je ook veel tegen in andere landen, met name Frankrijk, Engeland en de Verenigde Staten. Opvallender was het frame van de ‘intelligente lockdown’, waarmee Nederland zich onderscheidde. De Jong: “Daarbij hoort het beeld van slimme Nederlanders. Dat is ook wat Rutte zegt in een van de eerste persconferenties: ‘Wij zijn een nuchter volkje. We zitten niet te wachten op symboolmaatregelen.’ En eind maart paait hij ons wanneer hij Nederlanders ‘volwassen trotse mensen’ noemt. Maar opvallend: na de zomer verdween het begrip ‘intelligente lockdown’, en ook de kwalificatie ‘slim’ hebben ze niet meer in de mond genomen.”

Zomerstop: reis- en watermetafoor

Wat De Jong ook opviel, was dat de premier graag metaforen gebruikt die passen bij de tijd van het jaar. In augustus zegt Rutte ‘ik hoop van harte dat het virus het rugzakje pakt en vertrekt, maar op dit moment wijst niets daarop’. En op 1 september: ‘het virus heeft geen paspoort; het gaat over alle grenzen heen’. Ook het frame van een bosbrand is populair in de zomer: het virus kan zomaar weer oplaaien. Minister De Jonge zegt: ‘We moeten het virus uitstampen waar het oppookt’.

In diezelfde zomer gebruikte De Jonge ook nog een oer-Hollandse metafoor, weet De Jong. Op 24 juni zegt hij: ‘vergelijk het met onze eeuwenlange strijd tegen het water, die heeft ons de reputatie gegeven de voeten droog te kunnen houden. Dat deden we door dijken te bouwen. Vandaag zijn wij samen die dijk die de tweede golf buiten de deur kan houden’. “Framing-technisch gezien is dat natuurlijk een hele mooie. Je weet: er hoeft maar één klein stukje door te breken en dan is het meteen gedaan. De boodschap is helder: je bent op je kleine plaatsje zelf verantwoordelijk voor je eigen gedrag – en dat heeft grote gevolgen.”

De metafoor van de hamer komt voort uit een beroemd geworden artikel van de Frans-Spaanse schrijver en onderzoeker Tomas Pueyo, De hamer en de dans, waarin hij zegt dat we het virus eerst zo hard mogelijk moeten raken, en in de periode die volgt het virus in bedwang moeten houden door te dansen: balanceren tussen economische- en gezondheidsmotieven. Op de vooravond van de strengere maatregelen werd hij hierover geïnterviewd bij EenVandaag.

Tweede golf: routekaart en gereedschapskist

Inmiddels zitten we in de tweede golf en wordt de indruk gewekt van controle over de situatie. “Die routekaart is ook al in de eerste golf genoemd, maar toen werd nog vooral de onzekere route benadrukt. Rutte zegt in maart: ‘er is geen tomtom die zegt waar de volgende straat precies is’ en ‘we varen op zicht’. Maar in oktober is die routekaart veel verder uitgewerkt, en verschijnen er uitgebreide schema’s in de kranten. Dus we zien een verschuiving van onzekerheid naar controle.”

In hetzelfde rijtje van controlemiddelen past het ‘coronadashboard’, de ‘gereedschapskist’ van de ‘man met de hamer’, zegt De Jong. Hij verwijst daarmee naar Rutte en zijn uitspraak op 20 oktober, de vooravond van de strengere maatregelen: ‘De hamer waarmee we het virus moeten platslaan, moet groot genoeg zijn om dat nu ook echt te bereiken’. “Daarmee zegt Rutte eigenlijk: het is nu klaar met de hamertjes tik en de kleine hamers. Strengere maatregelen zijn nu noodzakelijk.”

Begrijpelijke taal?

Naar aanleiding van de hamer-metafoor brak er een discussie los in de media of de taal van de politici wel duidelijk genoeg is. De Jong is het niet eens met die kritiek: “Mijn analyse is dat de persconferenties niet te moeilijk zijn. De zinnen zijn niet te lang en er is weinig jargon te horen. Als Rutte wel een term noemt als het ‘reproductiegetal r’ dan licht hij dat toe. Wel gaan ze nogal los met de creatieve uitdrukkingen, de metaforen. Daar hebben ze niet op bezuinigd.”

Is dat eigenlijk een probleem? Zijn die metaforen wel voor iedereen even begrijpelijk? De Jong ziet wel een risico voor laaggeletterden en migranten die de taal nog niet volledig beheersen. “Maar die discussie heb je ook altijd na de troonrede, en die ga je toch ook niet voorlezen in kleutertaal. Bovendien staat er na elke persconferentie een samenvatting in eenvoudige taal op rijksoverheid.nl.”

Rob Jetten, de fractievoorzitter van D66, herhaalde in een interview met RTL Nieuws over dividendbelasting in 2018 drie keer hetzelfde antwoord. Dat kwam hem op kritiek te staan over zijn manier van communiceren.
Publiek Domein

De Jong: “Ze doen iedere persconferentie wel hun best om één frame te kiezen, dat zowel in het verhaal van Rutte als De Jonge terugkomt. Dat is waarschijnlijk het werk van hun speechschrijvers. Bovendien moeten ze toch elke keer weer antwoord geven op dezelfde soort vragen. En je wilt niet als een Rob Jetten steeds het hetzelfde antwoord herhalen, want dan krijg je de bijnaam Robot Jetten. Je kunt er alles over zeggen, maar Rutte en De Jonge zijn wel creatief met taal.”

Niet elk frame is even succesvol

Sarah Gagestein – auteur van meerdere boeken over framing – vindt dat er ook wel iets te zeggen is voor één vaste metafoor. “Dan heb je tenminste één duidelijk verhaal. Bovendien waren niet alle frames die tot nu toe voorbijkwamen even sterk.” Gagestein adviseert bedrijven en organisaties in de manier waarop zij framing in kunnen zetten in hun communicatie. Ze dacht mee aan een advies voor het Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) over de coronacommunicatie. De kern was: vertel vooral wat je wél wilt dat mensen doen, en minder wat je niet wilt. “Als je tegen kinderen zegt ‘niet rennen op de gang’, dat gaan ze geheid rennen op de gang. Dat werkt niet alleen bij kinderen zo, het is hoe ieders brein werkt.”

En sommige metaforen werken beter dan andere. De routekaart die nu veel langskomt is bijvoorbeeld wel een sterke metafoor volgens Gagestein. “Je weet waar je naartoe gaat en dat je onderweg de route kunt aanpassen, door een kortere of veiligere route te nemen. Die metafoor heeft manoeuvreerruimte, je kunt er meerdere kanten mee op.” De oorlogsmetafoor vindt ze minder geschikt, dus ze is blij dat Nederland daarvan af is gestapt: “Het beeld van een vijand die we moeten verslaan komt niet echt binnen als het enige wat je kunt doen is thuis op de bank hangen en afwachten. En er komt natuurlijk helemaal geen beslissende eindstrijd. Het doet me iets te veel denken aan de ‘war on terror’ en de ‘war on drugs’, die we ook nooit hebben gewonnen. Hij is al met al best wel tricky, want hoe strijd je tegen een onzichtbare vijand? Dat kan mensen wanhopig maken, en dan haken ze af.”

Leren van complottheorieën

Dat er ook een groep mensen is die afhaakt, zagen we de afgelopen periode met protestacties in Den Haag en socialmedia-acties als #ikdoenietmeermee. Hoe kun je communicatie zo inzetten dat mensen niet afhaken? Gagestein benadrukt dat taal nu ook weer niet zo sturend is, dat het allesbepalend is (‘gelukkig niet’). Maar er schuilt wel een gevaar in het niet goed uitleggen van frames, want dan gaan mensen er hun eigen invulling aan geven. “Neem het ‘nieuwe normaal’, dat vind ik een typisch rookgordijn-woord: dat is voor iedereen wat anders. Voor veel mensen is het een schrikbeeld: het staat voor alle fijne dingen die ze niet meer mogen en die in hun ogen nooit meer terugkomen. Gezellig in een kring koffiedrinken of iemand die je lang niet gezien hebt, stevig in de armen vallen.”

Als je als politicus een frame gebruikt, moet je deze dus wel goed ‘uitpakken’, duidelijk de ingrediënten van het verhaal op tafel leggen. In die zin kunnen politici eigenlijk wel wat leren van complottheorieën, denkt Gagestein. “Die maken heel duidelijk gebruik van storytelling: je hebt een duidelijk issue, een slechterik – vaak de overheid – en een slachtoffer. Het zijn moderne sprookjes. Ik zeg niet dat je zulke sprookjes moet gaan vertellen. Maar wat je ervan kunt leren is dat je niet moet beginnen met die nuances, maar met een helder verhaal. En daar kan je dan de mitsen en maren aan vastplakken. Dan heb je meer kans dat het verhaal ook echt blijft hangen bij het grote publiek.”

https://www.nemokennislink.nl/publicaties/hoe-we-de-onzichtbare-vijand-met-een-hamer-platslaan/

Wekdienst 27/10: Persmoment coronamaatregelen • Uitspraak bioscoopmoorden (NOS journaal)

Goedemorgen! Premier Rutte en minister De Jonge van Volksgezondheid geven weer een persconferentie over coronamaatregelen. En in Groningen doet de rechtbank uitspraak in de zaak over de bioscoopmoorden.

Vanochtend breekt op veel plaatsen af en toe de zon door. De meeste buien zijn verdwenen, minima rond de 8 graden. Overdag af en toe zon, tegen de avond gaat het vanuit het zuidwesten regenen. Bij een stevige zuidenwind wordt het een graad of 12.

Ga je de weg op? Hier vind je het overzicht van de werkzaamheden. Check hier de dienstregeling voor het spoor.

Wat kun je vandaag verwachten?

Premier Rutte en minister De Jonge van Volksgezondheid houden rond 19.00 uur een kort persmoment over de coronamaatregelen. De verwachting is dat ze geen nieuwe regels zullen aankondigen, omdat het te vroeg is om te zeggen of de bestaande maatregelen effectief zijn. Het is te volgen via de NOS- site en app en NPO Nieuws. Ook wordt er meer duidelijk over de mogelijke verruimingen van het corona-steunpakket. Om 13.15 uur maken de ministers Wiebes, Hoekstra en Koolmees bekend welke extra maatregelen worden getroffen voor getroffen ondernemers. De rechtbank Groningen doet uitspraak in de zaak van de zogenoemde bioscoopmoorden, waarbij een echtpaar werd doodgestoken. Het Openbaar Ministerie eist tbs met dwangverpleging, omdat de verdachte ontoerekeningsvatbaar zou zijn. In Vaticaanstad vindt de eerste hoorzitting plaats in een proces over seksueel misbruik binnen het Vaticaan. De zaak gaat over misbruik door een priester en het jarenlang bewust toedekken daarvan.

Wat heb je gemist?

De Amerikaanse Senaat heeft ingestemd met de benoeming van Amy Coney Barrett bij het Hooggerechtshof, met 52 stemmen voor en 48 tegen. De conservatieve Barrett is voorgedragen door president Trump. Het is zijn derde benoeming bij het Hooggerechtshof, dat nu een duidelijke conservatieve meerderheid heeft: zes conservatieve rechters tegenover drie progressieve. Ze zijn allemaal voor het leven benoemd. Nooit eerder werd een benoeming zo kort voor de verkiezingen afgehandeld. Bij de verkiezingen volgende week staat ook de Republikeinse meerderheid in de Senaat op het spel.

Ander nieuws uit de nacht:

Verzet in Italiaanse steden tegen strengere coronaregels: Het was onrustig in onder meer Milaan en Turijn. De politie zette daar traangas in tegen betogers, die onder meer brandbommen naar agenten hadden gegooid. Ook in Napels waren duizenden demonstranten op de been. Honderdduizend Californiërs geëvacueerd vanwege bosbranden: Het vuur is verspreid over duizenden hectaren. De grootste bosbrand woedt vlak bij Los Angeles en bedreigt de voorstad Irvine. De brandweer heeft last van de harde wind waardoor , blushelikopters niet kunnen opstijgen. Bijna 70 procent van de studenten leent bij: gemiddeld 700 euro per maand: Het aantal leningen is fors gegroeid sinds de afschaffing van de basisbeurs in 2015, meldt het CBS. Ook het gemiddelde leenbedrag steeg flink. Tegelijkertijd zijn studenten meer gaan bijverdienen. Polen blokkeren straten uit protest tegen inperking abortuswet: Duizenden betogers gingen gisteravond voor de vijfde dag op rij de straat op. In tientallen steden blokkeerden ze straten en pleinen.

En dan nog even dit:

31 jaar geleden vertrok de allereerste Nederlandse vlucht met een volledig vrouwelijke bemanning vanaf Schiphol. Piloot Liz Jennings Clark (57) bestuurde het toestel. Gisteren, op de dag van haar pensioen, deed ze de all female flight nog een keer over.

Deze keer kreeg ze groot applaus van de passagiers, maar drie decennia geleden ging dat nog wel eens anders. 'Als dat maar goed gaat', of 'wat knap dat u dit doet als vrouw' waren opmerkingen die Jennings in haar carrière vaak voorbij hoorde komen.

Door de jaren heen werden de reacties minder 'geschrokken en meer verbaasd', zegt de piloot nu. "Ik had gehoopt dat een vrouwelijke piloot bij mijn pensioen de normaalste zaak van de wereld zou zijn." Ze hoopt dat dat bij het pensioen van haar jongere co-piloot wel zo is.

Fijne dinsdag!

http://feeds.feedburner.com/~r/nosjournaal/~4/LuRZXUvXgSc

http://feeds.nos.nl/~r/nosjournaal/~3/LuRZXUvXgSc/2354022

Henrike van Gelder: “Zo’n Facebooksessie werkt de suggestie van ongefilterdheid” (De Mediacast podcast)

Aan tafel zitten Ronald Ockhuysen, Henrike van Gelder en Spraakmaker Kim Putters. Het mediamoment van Van Gelder gaat over een mail die zij ontving naar aanleiding van een verhaal op de cover van Kidsweek. Het verhaal gaat over twee zwarte jongetjes in Amerika en ouders die uitleggen hoe je in deze tijd met de politie moet omgaan. Welke kritiek kwam hierop? Het mediamoment van Ockhuysen gaat over foto’s van de bosbranden in Californië. Hij zag de foto’s op sociale media en vond het een mooi beeld, ondanks natuurlijk de schrijnende situatie erachter. Het nieuws en beelden bereiken ons via sociale media snel. Zou je deze foto dan ook nog de volgende dag in de krant plaatsen? Om meer in gesprek met ons te komen, kritiek aan te horen hielden premier Mark Rutte en onze minister van Volksgezondheid Hugo de Jonge een Facebooksessie en die ging natuurlijk over het coronavirus. Is het goed dat ze dit buiten de reguliere media doen? Van Gelder: “Zo’n Facebooksessie werkt de suggestie van ongefilterdheid; iedereen kan zijn vragen stellen en ze worden meteen beantwoord. We halen de journalisten er tussen uit, dus dit is het eerlijke verhaal”. Beroemde rappers met groot bereik, zoals Bizzey, DJ Jean en Willie Wartaal keerden zich de afgelopen maanden tegen de maatregelen en zetten hun bereik in om hun verhaal te verspreiden. NOS op 3 maakte een video over de complotten in een crisis en dan vooral wat het doet met jongeren. Ook Kidsweek heeft een artikel gewijd aan complottheorieën. Hoe leg een complottheorie eigenlijk uit aan kinderen? Complottheorieën worden vooral online groot. Hoe gaan traditionele media hiermee om? Moet je de discussie aangaan? Tot slot, het boek moet nog uitkomen, maar nu al heeft Watergate-schandaal journalist Bob Woodward een primeur te pakken. Donald Trump wist in het begin van dit jaar al hoe gevaarlijk het coronavirus is. Had Woodward deze informatie eerder moeten delen?

https://podcast.npo.nl/file/de-mediacast/42319/content.omroep.nl/portal/podcast/nporadio1/de-mediacast/2020/09/nporadio1_de-mediacast_20200910_henrike-van-gelder-zon-facebooksessie-werkt-de-suggestie-van-ongefilterdheid_3CFG8X.mp3

Wekdienst 21/8: Finale Europa League • ‘Golden State Killer’ hoort straf (NOS Binnenland)

Goedemorgen! Joseph DeAngelo, de seriemoordenaar die schuld heeft bekend aan dertien moorden in de staat Californië, hoort zijn straf en in de finale van de Europa League treffen Sevilla en Inter elkaar.

Vanochtend regent het nog in het oosten, terwijl in het westen op steeds meer plekken de zon schijnt. Vanmiddag wordt 't overal zonnig. En warm: 't wordt 24 tot 28 graden.

Ga je vandaag de weg op? Hier vind je het overzicht van de werkzaamheden. Check hier de aangepaste dienstregeling voor het spoor.

Wat kun je vandaag verwachten?

Voetbalclubs Sevilla en Internazionale spelen tegen elkaar in de finale van de Europa League. Bij Sevilla voetbalt de Nederlandse aanvaller Luuk de Jong, die in de halve finale tegen Manchester United het winnende doelpunt maakte. Stefan de Vrij, ook Oranje-international, is een vaste kracht bij Inter. Danny Makkelie is de scheidsrechter. De rechtbank in Sacramento in de VS legt waarschijnlijk een levenslange celstraf op aan de 'Golden State Killer' Joseph DeAngelo. De 74-jarige oud-agent bekende eind juni schuld aan dertien moorden en circa vijftig verkrachtingen. De delicten vonden plaats in de jaren zeventig en tachtig in de staat Californië. Hij deed zijn bekentenis om de doodstraf te ontlopen. Het kabinet komt bijeen voor de tweede ministerraad sinds het zomerreces. De coronacrisis zal een belangrijk punt van aandacht zijn, nu het aantal besmettingen oploopt. Na afloop geeft premier Rutte een persconferentie.

Wat heb je gemist?

Advocaten Nico Meijering en Leon van Kleef zijn door de politie gevolgd na een tip dat ze de de toen nog voortvluchtige crimineel Ridoun Taghi zouden ontmoeten in Dubai. Dat schrijft het AD. Volgens de krant zijn de twee gevolgd op Schiphol en in Dubai.

Taghi werd niet door Meijerings kantoor vertegenwoordigd. De advocaat bleek in Dubai een van zijn eigen cliënten te ontmoeten: Khalid J., die net als Taghi wordt verdacht van betrokkenheid bij liquidaties in het criminele circuit. De politieoperatie om zo Taghi op te sporen, liep dus op niets uit

De advocaten zijn woedend en geschokt dat ze zijn geschaduwd: "Het is het zoveelste symptoom van een ernstig overspannen rechtsstaat waarin advocaten moeten functioneren en van een losgeslagen opsporings- en vervolgingsapparaat", zegt Nico Meijering in het AD. Ook de beroepsorganisaties voor advocaten keuren de volgactie af. Justitie zegt dat het gewoon mocht.

Ander nieuws uit de nacht:

Gemeenteraadsleden eisen plaats op in coronaspoedwet: de Tweede Kamer moet de wet zo aanpassen dat gemeenteraadsleden meer te zeggen hebben over coronamaatregelen die een burgemeester of veiligheidregio invoert. Koning Marokko waarschuwt voor nieuwe, strenge lockdown: door het versoepelen van de maatregelen loopt het aantal besmettingen snel op, met ruim 1000 gevallen per dag. Dat kan het zorgstelsel in Marokko niet aan, Spoeddebat Haagse gemeenteraad over onrust Scheveningen en Schilderswijk: "Met een paar stevige ingrepen moet het lukken om het tij te keren", zei burgemeester Van Zanen naar aanleiding van de rellen en onrust de afgelopen week. Nederland moet ondernemers in buitenland mogelijk toch TOZO-uitkering geven: ondernemers in de grensregio betalen wel belasting en sociale premies in Nederland, maar kregen geen speciale uitkering tijdens de coronacrisis. Volgens de Europese Commissie hebben ze daar mogelijk wel recht op.

En dan nog even dit:

De Amerikaanse staat Californië wordt geteisterd door hevige bosbranden. De vuurzeeën zijn het gevolg van extreme droogte, een hittegolf en blikseminslag. De rook van de vele bosbranden is zelfs vanuit het ruimtestation ISS te zien.

Deze wagen van een hulpdienst maakt een hellerit door een van de vele bosbranden:

Fijne dag!

http://feeds.feedburner.com/~r/nosnieuwsbinnenland/~4/777AE_c9gYk

http://feeds.nos.nl/~r/nosnieuwsbinnenland/~3/777AE_c9gYk/2344866

Podcast De Dag: Coronavrij dankzij potdichte grenzen (NPO Radio 1)

https://www.nporadio1.nl/images/2020/06/11_2a28160942_ardern.jpg

Nieuw-Zeeland is sinds deze week coronavrij en Australië is er bijna, onder meer doordat beide landen de grenzen helemaal gesloten hebben. Daar betalen ze wel een economische prijs voor. 

Het leiderschap in de landen verschilt enorm, met in Nieuw-Zeeland de linkse, empathische premier Jacinda Ardern aan het roer en in Australië de rechts-conservatieve, wat horkerige premier Morrison. Maar hun aanpak komt behoorlijk overeen en ze boeken groot succes, onder meer door de grenzen potdicht te houden. Zijn deze landen nu echt van het virus af en wat is het gevolg van de gesloten grenzen voor de economie? 

In podcast De Dag vertelt de Nederlandse Cynthia Hunefeld hoe Nieuw-Zeeland, waar ze al dertien jaar woont, afgelopen week veranderde van een land met een van de strengste lockdown-maatregelen in de wereld in een land waar nu alles weer mag, zelfs knuffelen. NOS-correspondent Eva Gabeler schetst het leiderschap van premier Morrison die dit jaar eerst geconfronteerd werd met de hevigste bosbranden in decennia en nu met corona. 

{articles "Podcast De Dag: Het Gesprek - wat ouders hun gekleurde kinderen leren" id="24386" }

{articles "Podcast De Dag: Het moreel kompas van Mark Rutte" id="24357" }

Podcast De Dag

Elke werkdag staat er vanaf 12.00 uur een nieuwe podcast van De Dag klaar op je favoriete podcastplatform. Luisteren kan via de NPO Radio 1 website en app, SpotifyiTunesGoogle Podcasts en Stitcher. Vergeet je niet te abonneren! Dan ontvang je dagelijks een melding wanneer een nieuwe aflevering van De Dag verschijnt.

https://www.nporadio1.nl/podcasts-uitgelicht/24414-podcast-de-dag-coronavrij-dankzij-potdichte-grenzen