Hoe we de onzichtbare vijand met een hamer platslaan (Kennislink)

In de persconferenties van premier Rutte en minister De Jonge komen ontzettend veel metaforen en frames voorbij. Welke zijn succesvol en welke niet? Dragen ze bij aan de begrijpelijkheid? En kunnen we misschien nog wat leren van complottheorieën?

Persconferentie van premier Mark Rutte en minister Hugo de Jonge (VWS) op 17 november 2020: ‘Sinterklaas doet de inkopen alleen’/ ‘We wedden op zoveel mogelijk paarden’ (vaccins).

In maart was het virus nog met een ‘gevaarlijke opmars’ bezig, daarna werd het een ‘mammoettanker’, en nu hebben we een ‘grote hamer’ nodig om hem ‘plat te slaan’. Politici gebruiken allerlei metaforen in de communicatie over het coronavirus. Jaap de Jong, hoogleraar journalistiek en nieuwe media aan de Universiteit Leiden, kan er veel over vertellen. Voor het tijdschrift Onze Taal maakte hij een analyse van alle coronapersconferenties tot nu toe.

In die verzameling van 140 duizend woorden viel hem vooral op hoeveel variatie er is in het metafoorgebruik van de politici. Bovendien zag hij een ontwikkeling: werden we in het begin nog overvallen door een onzichtbare vijand, gedurende de coronacrisis kregen we steeds meer grip op de zaak. Althans, als we de frames mogen geloven.

Eerste golf: ‘intelligente lockdown’

Tijdens de eerste golf wisten we nog heel weinig over het virus, en dat zie je terug in de taal. Volgens De Jong gebruikten de sprekers in de eerste persconferenties daarom vooral oorlogs- en plaagmetaforen. Dat zijn veelgebruikte metaforen die je door kunt trekken tot een heel netwerk van gelijke woorden. Op dat moment ontstaat een frame. Het virus was een ‘onzichtbare vijand’, een ‘gevaarlijke tegenstander’ die bovendien menselijke eigenschappen krijgt toegekend: ‘Als we verslappen slaat het virus zijn slag’. Het is ook een virus dat zomaar over kan springen als je te dicht bij elkaar komt – als een plaag.

Dat oorlogsframe kom je ook veel tegen in andere landen, met name Frankrijk, Engeland en de Verenigde Staten. Opvallender was het frame van de ‘intelligente lockdown’, waarmee Nederland zich onderscheidde. De Jong: “Daarbij hoort het beeld van slimme Nederlanders. Dat is ook wat Rutte zegt in een van de eerste persconferenties: ‘Wij zijn een nuchter volkje. We zitten niet te wachten op symboolmaatregelen.’ En eind maart paait hij ons wanneer hij Nederlanders ‘volwassen trotse mensen’ noemt. Maar opvallend: na de zomer verdween het begrip ‘intelligente lockdown’, en ook de kwalificatie ‘slim’ hebben ze niet meer in de mond genomen.”

Zomerstop: reis- en watermetafoor

Wat De Jong ook opviel, was dat de premier graag metaforen gebruikt die passen bij de tijd van het jaar. In augustus zegt Rutte ‘ik hoop van harte dat het virus het rugzakje pakt en vertrekt, maar op dit moment wijst niets daarop’. En op 1 september: ‘het virus heeft geen paspoort; het gaat over alle grenzen heen’. Ook het frame van een bosbrand is populair in de zomer: het virus kan zomaar weer oplaaien. Minister De Jonge zegt: ‘We moeten het virus uitstampen waar het oppookt’.

In diezelfde zomer gebruikte De Jonge ook nog een oer-Hollandse metafoor, weet De Jong. Op 24 juni zegt hij: ‘vergelijk het met onze eeuwenlange strijd tegen het water, die heeft ons de reputatie gegeven de voeten droog te kunnen houden. Dat deden we door dijken te bouwen. Vandaag zijn wij samen die dijk die de tweede golf buiten de deur kan houden’. “Framing-technisch gezien is dat natuurlijk een hele mooie. Je weet: er hoeft maar één klein stukje door te breken en dan is het meteen gedaan. De boodschap is helder: je bent op je kleine plaatsje zelf verantwoordelijk voor je eigen gedrag – en dat heeft grote gevolgen.”

De metafoor van de hamer komt voort uit een beroemd geworden artikel van de Frans-Spaanse schrijver en onderzoeker Tomas Pueyo, De hamer en de dans, waarin hij zegt dat we het virus eerst zo hard mogelijk moeten raken, en in de periode die volgt het virus in bedwang moeten houden door te dansen: balanceren tussen economische- en gezondheidsmotieven. Op de vooravond van de strengere maatregelen werd hij hierover geïnterviewd bij EenVandaag.

Tweede golf: routekaart en gereedschapskist

Inmiddels zitten we in de tweede golf en wordt de indruk gewekt van controle over de situatie. “Die routekaart is ook al in de eerste golf genoemd, maar toen werd nog vooral de onzekere route benadrukt. Rutte zegt in maart: ‘er is geen tomtom die zegt waar de volgende straat precies is’ en ‘we varen op zicht’. Maar in oktober is die routekaart veel verder uitgewerkt, en verschijnen er uitgebreide schema’s in de kranten. Dus we zien een verschuiving van onzekerheid naar controle.”

In hetzelfde rijtje van controlemiddelen past het ‘coronadashboard’, de ‘gereedschapskist’ van de ‘man met de hamer’, zegt De Jong. Hij verwijst daarmee naar Rutte en zijn uitspraak op 20 oktober, de vooravond van de strengere maatregelen: ‘De hamer waarmee we het virus moeten platslaan, moet groot genoeg zijn om dat nu ook echt te bereiken’. “Daarmee zegt Rutte eigenlijk: het is nu klaar met de hamertjes tik en de kleine hamers. Strengere maatregelen zijn nu noodzakelijk.”

Begrijpelijke taal?

Naar aanleiding van de hamer-metafoor brak er een discussie los in de media of de taal van de politici wel duidelijk genoeg is. De Jong is het niet eens met die kritiek: “Mijn analyse is dat de persconferenties niet te moeilijk zijn. De zinnen zijn niet te lang en er is weinig jargon te horen. Als Rutte wel een term noemt als het ‘reproductiegetal r’ dan licht hij dat toe. Wel gaan ze nogal los met de creatieve uitdrukkingen, de metaforen. Daar hebben ze niet op bezuinigd.”

Is dat eigenlijk een probleem? Zijn die metaforen wel voor iedereen even begrijpelijk? De Jong ziet wel een risico voor laaggeletterden en migranten die de taal nog niet volledig beheersen. “Maar die discussie heb je ook altijd na de troonrede, en die ga je toch ook niet voorlezen in kleutertaal. Bovendien staat er na elke persconferentie een samenvatting in eenvoudige taal op rijksoverheid.nl.”

Rob Jetten, de fractievoorzitter van D66, herhaalde in een interview met RTL Nieuws over dividendbelasting in 2018 drie keer hetzelfde antwoord. Dat kwam hem op kritiek te staan over zijn manier van communiceren.
Publiek Domein

De Jong: “Ze doen iedere persconferentie wel hun best om één frame te kiezen, dat zowel in het verhaal van Rutte als De Jonge terugkomt. Dat is waarschijnlijk het werk van hun speechschrijvers. Bovendien moeten ze toch elke keer weer antwoord geven op dezelfde soort vragen. En je wilt niet als een Rob Jetten steeds het hetzelfde antwoord herhalen, want dan krijg je de bijnaam Robot Jetten. Je kunt er alles over zeggen, maar Rutte en De Jonge zijn wel creatief met taal.”

Niet elk frame is even succesvol

Sarah Gagestein – auteur van meerdere boeken over framing – vindt dat er ook wel iets te zeggen is voor één vaste metafoor. “Dan heb je tenminste één duidelijk verhaal. Bovendien waren niet alle frames die tot nu toe voorbijkwamen even sterk.” Gagestein adviseert bedrijven en organisaties in de manier waarop zij framing in kunnen zetten in hun communicatie. Ze dacht mee aan een advies voor het Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) over de coronacommunicatie. De kern was: vertel vooral wat je wél wilt dat mensen doen, en minder wat je niet wilt. “Als je tegen kinderen zegt ‘niet rennen op de gang’, dat gaan ze geheid rennen op de gang. Dat werkt niet alleen bij kinderen zo, het is hoe ieders brein werkt.”

En sommige metaforen werken beter dan andere. De routekaart die nu veel langskomt is bijvoorbeeld wel een sterke metafoor volgens Gagestein. “Je weet waar je naartoe gaat en dat je onderweg de route kunt aanpassen, door een kortere of veiligere route te nemen. Die metafoor heeft manoeuvreerruimte, je kunt er meerdere kanten mee op.” De oorlogsmetafoor vindt ze minder geschikt, dus ze is blij dat Nederland daarvan af is gestapt: “Het beeld van een vijand die we moeten verslaan komt niet echt binnen als het enige wat je kunt doen is thuis op de bank hangen en afwachten. En er komt natuurlijk helemaal geen beslissende eindstrijd. Het doet me iets te veel denken aan de ‘war on terror’ en de ‘war on drugs’, die we ook nooit hebben gewonnen. Hij is al met al best wel tricky, want hoe strijd je tegen een onzichtbare vijand? Dat kan mensen wanhopig maken, en dan haken ze af.”

Leren van complottheorieën

Dat er ook een groep mensen is die afhaakt, zagen we de afgelopen periode met protestacties in Den Haag en socialmedia-acties als #ikdoenietmeermee. Hoe kun je communicatie zo inzetten dat mensen niet afhaken? Gagestein benadrukt dat taal nu ook weer niet zo sturend is, dat het allesbepalend is (‘gelukkig niet’). Maar er schuilt wel een gevaar in het niet goed uitleggen van frames, want dan gaan mensen er hun eigen invulling aan geven. “Neem het ‘nieuwe normaal’, dat vind ik een typisch rookgordijn-woord: dat is voor iedereen wat anders. Voor veel mensen is het een schrikbeeld: het staat voor alle fijne dingen die ze niet meer mogen en die in hun ogen nooit meer terugkomen. Gezellig in een kring koffiedrinken of iemand die je lang niet gezien hebt, stevig in de armen vallen.”

Als je als politicus een frame gebruikt, moet je deze dus wel goed ‘uitpakken’, duidelijk de ingrediënten van het verhaal op tafel leggen. In die zin kunnen politici eigenlijk wel wat leren van complottheorieën, denkt Gagestein. “Die maken heel duidelijk gebruik van storytelling: je hebt een duidelijk issue, een slechterik – vaak de overheid – en een slachtoffer. Het zijn moderne sprookjes. Ik zeg niet dat je zulke sprookjes moet gaan vertellen. Maar wat je ervan kunt leren is dat je niet moet beginnen met die nuances, maar met een helder verhaal. En daar kan je dan de mitsen en maren aan vastplakken. Dan heb je meer kans dat het verhaal ook echt blijft hangen bij het grote publiek.”

https://www.nemokennislink.nl/publicaties/hoe-we-de-onzichtbare-vijand-met-een-hamer-platslaan/

Historische uitspraak in voordeel van klimaatactivisten: bank bezetten niet illegaal (Elsevier)

Een opmerkelijke uitspraak van de rechtbank in Lausanne: klimaatactivisten die een bank hebben bezet, zijn vrijgesproken. Volgens de rechter is burgerlijke ongehoorzaamheid gezien de ‘klimaatnoodtoestand’ gerechtvaardigd. Het vonnis kan verstrekkende gevolgen hebben in het voordeel van de positie van klimaatactivisten, bijvoorbeeld van Extinction Rebellion, dat in 2020 vaker zogenoemde die-ins wil houden.

https://cdn.prod.elseone.nl/uploads/2018/08/1.jpg

Zwitserse rechter spreekt klimaatactivisten vrij

Twaalf klimaatactivisten (21-34 jaar oud) bezetten in november 2018 een filiaal van de bank Credit Suisse in Lausanne. Ze speelden er tennis als ludiek protest tegen de investeringen in fossiele brandstoffen van Credit Suisse, de bank die de Zwitserse toptennisser Roger Federer sponsort. Met het potje tennis wilden de klimaatactivisten Federer oproepen zijn banden met Credite Suisse te verbreken.

De bank diende een klacht in tegen de activisten, die door de politie een boete kregen van in totaal 21.600 Zwitserse frank (zo’n 20.000 euro) wegens huisvredebreuk. Het twaalftal vocht de boete aan en werd vorige week bijgestaan door dertien pro bono (gratis) advocaten. Op maandag 13 januari sprak de politierechtbank de activisten vrij, meldt de Franstalige Zwitserse krant Le Temps. Op basis van het IPCC, het klimaatpanel van de Verenigde Naties, motiveerde de rechter de uitspraak als volgt:

De getuigenissen van de experts tonen aan dat de huidige klimaatopwarming wordt veroorzaakt door menselijke uitstoot, die de stijging van de zeespiegel tot gevolg hebben en voor miljoenen mensen kunnen leiden tot de noodzaak om te verhuizen. Het bestaan van en gevaar wordt daarom weerhouden. […] De landen die het Akkoord van Parijs ondertekenden, evolueren niet in de richting van de in dit akkoord opgenomen doelstellingen en Zwitserland kent reeds een opwarming van meer dan twee graden Celsius. Daarom ben ik van mening dat er gevaar dreigt.

Een groot applaus barstte los na het vonnis, waarin de rechter ook liet weten dat het bezetten van de bank gezien de ‘klimaatnoodtoestand’ te rechtvaardigen valt. Overigens had Credit Suisse al vóór het proces laten weten niet langer te zullen investeren in kolencentrales en zijn kredietportefeuilles minder te willen afstemmen op de fossiele industrie.

In Zwitserland is ook kritiek op de uitspraak: parlementslid Philippe Nantermond van de liberale Vrijzinnig-Democratische Partij spreekt van een ‘politiek vonnis’ dat in strijd is met het eigendomsrecht. ‘Het is niet de taak van een rechtbank om een klimaatnoodtoestand vast te stellen,’ zei hij tegen de Franstalige Zwiterse publieke omroep RTS. ‘Dit is een schending van de scheiding der machten.’ De uitspraak doet denken aan het Urgenda-vonnis van de Hoge Raad, die vorige maand oordeelde dat de Nederlandse staat vóór 2021 meer moet doen om de CO2-uitstoot te verminderen. Volgens EW-hoofdredacteur Arendo Joustra gaat de rechter hiermee ‘op de stoel van de politiek zitten’.

La justice suisse rend maintenant des jugements politiques.
Quand l’Etat ne défend plus les droits fondamentaux des individus, la garantie de la propriété en l’espèce, c’est le début de la fin. https://t.co/cAd7RPtJVe

— Philippe Nantermod (@nantermod) January 13, 2020

https://cdn.prod.elseone.nl/uploads/2018/08/2.jpg

Britse politie had Extinction Rebellion juist op terreurlijst gezet

In het Verenigd Koninkrijk hadden (radicale) klimaatactivisten deze week minder reden tot vreugde. Afgelopen weekeinde ontdekte de krant The Guardian dat de Britse terreurpolitie de actiegroep Extinction Rebellion op een lijst had geplaatst met extremistische groepen. Op de lijsten prijken ook verboden clubs als het neonazistische National Action en het salafistische Al Muhajiroun, dat streeft naar een islamitische shariastaat in het Verenigd Koninkrijk, meldt het AD.

Het betreft een handleiding die is bedoeld om ‘radicalisering in een vroeg stadium te herkennen’. Hoewel Extinction Rebellion (XR) zich als vreedzame actiegroep profileert, moedigt de groep burgers – onder wie ook schoolkinderen – wel aan om de wet te overtreden, onder meer door wegen of openbare gebouwen te bezetten of blokkeren. Politie en andere handhavers moeten volgens de handleiding alert zijn op jongeren die XR-graffiti spuiten, XR-stickers plakken en/of zich in ‘sterke of emotionele termen uitlaten over milieuproblemen zoals klimaatverandering, ecologie, het uitsterven van soorten, fracking, uitbreiding van vliegvelden or vervuiling’.

In a world of misinformation, where lies travel faster than the truth, we can’t help but wonder was this a deliberate attempt to silence a legitimate cause. Wouldn’t it be nice if they focused on the real extremists, the fossil fuel companies.https://t.co/pEpPP9Hsl8

— Extinction Rebellion UK � (@XRebellionUK) January 10, 2020

De actiegroep reageert woest: ‘Hoe durven ze?’ reageert XR, een verwijzing naar de beroemde toespraak van ‘klimaatmeisje’ Greta Thunberg, die trillend van woede de vraag ‘How Dare You?‘ stelde aan wereldleiders tijdens een VN-klimaatbijeenkomst in New York. In bovenstaande tweet schrijft Extinction Rebellion UK dat het gaat om ‘misinformatie’ om een ‘legitieme zaak het zwijgen op te leggen’.

Ook Labour-politicus Keir Starmer, die goede papieren heeft om de mislukte partijleider Jeremy Corbyn op te volgen, is ontstemd. Hij noemt het ‘compleet verkeerd en contraproductief’ om XR op de lijst te zetten. Hoofd Kath Barnes van de Counter Terrorism Policing South East heeft na de ontstane ophef gezegd dat het gaat om een ‘foute beoordeling’, en zegt dat de antiterreurpolitie XR niet als een terroristische groep classificeert. Ook minister van Binnenlandse Zaken Priti Patel erkent dat, maar zegt wel tegen The Guardian dat het terecht is dat grondig onderzoek is gedaan naar ‘risico’s voor het publiek, beveiligingsrisico’s, beveiligingsbedreigingen’ die XR vormt.

In juni werd ook bekend dat de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) Extinction Rebellion nauwlettend in de gaten houdt omdat ‘eco-protest’ en klimaatactivisme vorig jaar is verhard. Organisaties als XR houden zich volgens de NCTV niet met terrorisme en geweld bezig, maar bevinden zich wel ‘op het snijvlak van activisme en extremisme’.

https://cdn.prod.elseone.nl/uploads/2018/08/3.jpg

Extinction Rebellion Nederland wil vaker die-ins organiseren

De Nederlandse tak van Extinction Rebellion heeft de afgelopen weken aangekondigd zich dit jaar meer te zullen roeren om aandacht te vragen voor de ‘klimaatcrisis’. Zo zal XR elke eerste maandag van de maand om 12.00 uur, wanneer het alarmsignaal wordt getest, een die-in houden. Dat zijn protesten waarbij de demonstranten plotseling voor dood neervallen om het sterven van mensen als gevolg van klimaatverandering uit te beelden. De eerste ‘maandag-die-in‘ was op 6 januari op de Dam in Amsterdam.

Donderdagmiddag gaan we opnieuw naar de Australische ambassade in Den Haag. We komen in opstand voor het leven. Door #AustralianFires zijn al een miljard dieren gestorven, de #EcoCrisis wordt elk jaar erger en de overheid kan veel meer doen. #RebelForLife https://t.co/QF6Wyy6NIx pic.twitter.com/H94oYqgKNo

— Extinction Rebellion Nederland (@NLRebellion) January 14, 2020

Donderdagmiddag 16 januari trekt de groep naar de Australische ambassade in Den Haag om te protesteren tegen de aanhoudende bosbranden in Australië. Volgens klimaatactivisten zijn de branden een rechtstreeks gevolg van het gebruik van fossiele brandstoffen, en moet de Australische regering onder leiding van premier Scott Morrison meer doen om klimaatverandering tegen te gaan. Donderdag 10 januari demonstreerde XR ook al bij de Australische ambassade in Den Haag:

XR solidarity demonstration with Australia, in front of the Australian embassy located in The Hague.
More photos here: https://t.co/9k3t0zZIf3#AustraliaFires #BushfireRebellion #ExtinctionRebellion @NLRebellion @XRebellionAus pic.twitter.com/tmNTi0T1g3

— Romy Fernandez (@allromy) January 10, 2020

https://cdn.prod.elseone.nl/uploads/2018/08/4.jpg

Welke acties hield XR al in Nederland?

Zaterdag 14 december bezetten een paar honderd activisten van Extinction Rebellion samen met Greenpeace korte tijd het winkelcentrum Schiphol Plaza om een ‘klimaatplan’ van de luchthaven af te dwingen. Omdat de activisten daar geen toestemming voor hadden, riep de politie hen op te vertrekken, maar tientallen activisten weigerden weg te gaan. Zij werden vervolgens door de marechaussee afgevoerd, waarna 25 demonstranten werden gearresteerd. Zij kregen een gebiedsverbod voor twee dagen, maar werden verder niet gestraft.

Twee maanden eerder werden wel 130 klimaatactivisten van Extinction Rebellion beboet: het Openbaar Ministerie oordeelde dat zij ieder een boete van 130 euro moesten betalen voor het niet opvolgen van een politiebevel om te vertrekken bij een klimaatprotest in Amsterdam. Van ’s ochtends vroeg tot het einde van de middag blokkeerden zij wegen en bruggen in en rond het centrum van de hoofdstad en sommigen bouwden een tentenkamp bij het Centraal Station. In totaal ging het om ongeveer 900 demonstranten, die uiteindelijk door de politie werden afgevoerd.

The post Historische uitspraak in voordeel van klimaatactivisten: bank bezetten niet illegaal appeared first on Elsevierweekblad.nl.

https://www.elsevierweekblad.nl/buitenland/achtergrond/2020/01/historische-uitspraak-zwitserse-rechter-helpt-klimaatactivisten-731713/