Snap je niks van het klimaatbeleid? Kom bij de leesclub (OneWorld)

https://www.oneworld.nl/app/uploads/2021/03/daniel-poolen-875x505.jpg

Overstromingen, bosbranden, hittegolven: we kennen de gevolgen van de klimaatcrisis, maar wat zijn de maatregelen? Columnist Daniël Poolen begint een leesclub voor betrokken burgers. ‘Ik wil de klimaatplannen behapbaar maken.’

De afgelopen maand kun je rustig bestempelen als een klimaatmaand. Het begin van de zomer stond in het teken van desastreuze overstromingen in onder andere Duitsland, Nederland, China, Turkije en Nieuw-Zeeland en zinderende hitte in Canada, Siberië en Marokko. Meteorologen en klimaatwetenschappers zijn het erover eens dat de kans op dit soort rampen steeds groter wordt naarmate de aarde meer opwarmt. Dat betekent dat overstromingen, stormen, droogte en hittegolven alleen maar frequenter en intenser worden.

Maar gelukkig was er ook een sprankje hoop tussen alle ellende. De Europese Commissie presenteerde haar Fit for 55-pakket. Dat doet denken aan een fitnessprogramma á la Billy Blanks Bootcamp voor senioren, maar het is eigenlijk een stapel voorstellen om het nieuwe Europese CO2-reductiedoel, dat van 40 procent naar 55 procent is gegaan, in 2030 te halen. De grootmeester achter het pakket, onze groene eurocommissaris Frans Timmermans, windt er geen doekjes om. Het gigantische pakket van 13 voorstellen bestaat onder andere uit een nieuwe EU-bossenstrategie, plannen voor een prijskaartje op CO2-uitstoot van de lucht- en zeevaart, een belasting op de import van producten van buiten de EU die zorgen voor koolstofuitstoot en een sociaal klimaatfonds. Het wordt internationaal gezien als een aardverschuiving op gebied van klimaatbeleid.

Zelfs voor experts zijn de Europese plannen een behoorlijke kluif

Brussel bepaalt al jaren de maat en slaat steeds harder op de klimaattrom. Den Haag volgt met kleine variaties op de triangel. Maar wat blijkt: het getrommel vanuit de EU bereikt de burger nauwelijks. De gevolgen van klimaatverandering kunnen op meer media-aandacht rekenen dan de Europese plannen om er iets tegen te doen. Terwijl ik denk dat meer betrokkenheid van burgers bij de Brusselse inspanningen het draagvlak voor het klimaatpakket ten goede komt. Zelfs voor experts is het Fit for 55-pakket een behoorlijke kluif. Ik zie hoe er praatgroepjes ontstaan om niet alleen de letter, maar ook de geest van Europese klimaatvoorstellen te begrijpen. En toen dacht ik: waarom is er eigenlijk niet zo’n praatgroepje voor betrokken burgers?

Met die gedachte wil ik iets nieuws starten. Een club die Europees klimaatbeleid toegankelijk maakt en de kloof tussen Brussel en burger verkleint: De Klimaatleesclub. Om de zoveel tijd komen we bij elkaar om het Europese klimaatbeleid te bespreken met groene thee en gemberkoekjes of met bier en bitterballen. De eerste keer leren we elkaar kennen en vertel ik iets over Europees klimaatbeleid. Wees niet bang, ik hak vervolgens het klimaatbeleid in behapbare stukjes waardoor er steeds een ander onderwerp op de agenda staat. Elke keer krijg je een beetje uitleg en context, en er is ruimte om het beleid met elkaar te bespreken.

Het is een veilige plaats waar domme vragen niet bestaan en jij wijzer naar huis gaat

Voor deelname hoef je niet juridisch onderlegd te zijn of een PhD in klimaatwetenschappen te hebben. Het enige wat ik vraag is oprechte betrokkenheid bij het thema en tijd om stukjes te lezen. Want het is natuurlijk wel een leesclub. Je hoeft het niet gelijk te snappen, want daar is de club juist voor. Het is een veilige plaats waar domme vragen niet bestaan en jij aan het einde van de sessie weer een beetje wijzer naar huis gaat. We beginnen in augustus.

Doe je mee?

Daniël Poolen

Het bericht Snap je niks van het klimaatbeleid? Kom bij de leesclub verscheen eerst op OneWorld.

https://www.oneworld.nl/lezen/column/snap-je-niks-van-het-klimaatbeleid-kom-bij-de-leesclub/

De apocalyps-verzekering van de superrijken (OneWorld)

https://www.oneworld.nl/app/uploads/2021/03/asha-ten-broeke-875x505.jpg

De ultrarijken, die zichzelf naar de ruimte laten vliegen en apocalyps-huizen kopen voor ‘je weet maar nooit’, hebben enorme invloed op de klimaatcrisis. Zij blijven te veel buiten schot, zegt Asha ten Broeke.

Ruim een week nadat de thermometers in het Canadese plaatsje Lytton bijna de 50 graden aantikten om vervolgens tot as te vergaan in een verwoestende bosbrand, vloog de Britse miljardair Richard Branson met zijn eigen schip de ruimte in. Een transportvliegtuig bracht hem met zijn bemanning naar 15 kilometer hoogte, waar ze VVS Unity lanceerden, die steeg naar 80 kilometer om de inzittenden op vier minuten gewichtloosheid te trakteren.

‘Welkom bij de dageraad van een nieuw ruimtetijdperk’, twitterde Branson. Het tijdperk, welteverstaan, waarin hij op deze manier andere stinkend rijke luitjes een peperdure ruimtereis gaat verkopen. De opbrengst van de kaartjes – zo’n 200.000 euro per stuk – is voor hem. De kosten van de CO2-uitstoot van deze tripjes zijn voor ons allemaal.

De rijken zullen praktisch overal welkom zijn, vluchtelingen bijna nergens

In dat licht is het meer dan een tikje cynisch dat Branson zijn ruimteschip ‘Unity’ heeft genoemd. Want van eenheid is nauwelijks meer sprake. De klimaatcrisis creëert twee klassen: de rijken en superrijken die de hoogste bijdrage leveren aan de uitstoot van broeikasgassen, en de arme en gemarginaliseerde mensen die er de hoogste prijs voor betalen. Zoals in Lytton, waar de First Nations – de oorspronkelijke bewoners van Canada die niet tot de Inuit of de Métis behoren – het zwaarst geraakt werden door een verzenging die op een 1,2 graden koelere aarde nagenoeg onmogelijk was geweest.

Het is een tweedeling die je ook zult zien als de opwarming van de aarde mensen van huis gaat verdrijven, schreef klimaatwetenschapper Peter Gleick vorige week in The Guardian. Welgestelden vragen hem of ze hun huis in Zuid-Californië niet beter kunnen verruilen voor een mooie woning aan de kust van Oregon of Washington, vanwege de stijgende zeespiegel, extreme hittegolven en bosbranden. Hier zien we dezelfde twee klassen: rijke mensen die kunnen verhuizen, weg van de gevolgen van een klimaatcatastrofe, en mensen die zich zo’n vastgoedwissel niet kunnen veroorloven en dus moeten vluchten. Om het extra schrijnend te maken, zullen de rijken praktisch overal welkom zijn, en vluchtelingen bijna nergens.

Superrijken weten: wanneer het echt misgaat wacht er een hoog, droog en zelfvoorzienend landgoed op ze

Zo is het nu al. Neem Nieuw-Zeeland: een land dat nauwelijks vluchtelingen opneemt, maar waar heel rijke buitenlanders met een miljoeneninvestering hun verblijfsrecht kunnen kopen. En dat doen ze ook in groten getale, blijkt uit een artikel in de New Yorker. Hedgefonds-managers van over de hele wereld kopen er landingsbanen en grond. Reid Hoffman, medeoprichter van LinkedIn, vertelde dat een optrekje aldaar onder superrijken geldt als een soort ‘apocalyps-verzekering’. ‘Zeggen dat je ‘een huis gaat kopen in Nieuw-Zeeland’ is een soort van knipoog, knipoog, wij weten genoeg.’

Het is niet moeilijk om te zien hoe zo’n apocalyps-verzekering roekeloosheid in de hand werkt. Superrijken kunnen zorgeloos doorgaan met hun niet geringe aandeel in het verwoesten van de planeet – investeren in olie, miljarden opstrijken uit vervuilende bedrijven, hun ego’s stutten met zelfgebouwde ruimtevaartuigen – want ze weten dat wanneer het echt misgaat, ze in hun privévliegtuig kunnen stappen en dat er in Nieuw-Zeeland een hoog, droog en zelfvoorzienend landgoed op ze wacht.

Terwijl gemarginaliseerde mensen afzien, denken de rijken vooral aan hun geld

En toch blijft deze groep in het klimaatdebat vaak buiten schot. Waar rechts preekt over eigen verantwoordelijkheid en links het heeft over het ‘het kapitalistische systeem’, blijven de superrijken buiten beeld. Terwijl zij aan veel knoppen draaien. Ze hebben de macht die komt met echt groot geld: hun investeringen en bedrijven beïnvloeden de economie, hun politieke donaties en connecties verzekeren hen ervan dat als zij bellen, ministers en presidenten luisteren naar wat ze te zeggen hebben.

Vorige week was het meer dan 33 graden in Samenland, op het randje van de poolcirkel. De klimaatcrisis is hier en nu. En terwijl gemarginaliseerde mensen afzien, denken de rijken vooral aan hun geld en aan zichzelf, en politiek leiders denken vooral aan de rijken. Het is hoog tijd om dit patroon te verstoren. Wil de klasse zonder vermogen of invloed een faire kans hebben wanneer de opwarming van de aarde catastrofaal wordt, dan moeten we nu de macht van het geld breken.

Hoe ‘het recht om uit te stoten’ een miljardenhandel werd

‘Klimaatalarmist’ Pier Vellinga: ‘Mensen wilden me kapot maken’

Asha ten Broeke

Het bericht De apocalyps-verzekering van de superrijken verscheen eerst op OneWorld.

https://www.oneworld.nl/lezen/column/de-apocalyps-verzekering-van-de-superrijken/

‘Erken milieuvervuiling als internationale misdaad’ (OneWorld)

https://www.oneworld.nl/app/uploads/2020/10/136226_Bodo-Nigeria--875x492.jpg

Predikant Christian Lekoya Kpandei bij zijn door olie verwoeste viskwekerij in de Nigerdelta.

Shell moet zijn milieubeleid drastisch aanpassen, oordeelde de rechter in een unieke uitspraak. Wat Katy Olivia van Tergouw, directeur van de Stop Ecocide Foundation, betreft blijft het daar niet bij. ‘Als ecocide een internationale misdaad is kunnen we de aarde, en al haar bewoners, beschermen.’

Update van de redactie, 2 juni 2021

Eind vorige maand deed de rechter uitspraak in een revolutionaire zaak van Milieudefensie tegen Shell. 17.379 mede-eisers en 6 milieuorganisaties sloten zich aan bij de eis dat Shell zich houdt aan de doelen van het klimaatakkoord van Parijs. De rechter stelde hen in het gelijk: Shell moet in 2030 45 procent minder CO2 uitstoten dan in 2019. Het is voor het eerst dat van een vervuilend bedrijf nieuw beleid wordt geëist om klimaatontwrichting tegen te gaan; voorheen draaide het altijd om geld.

Milieudefensie hoopte met deze uitspraak een precedent te scheppen, en dat lijkt gelukt. De Franse milieuorganisatie Notre Affaire à Tous (‘Onze gedeelde zaak’) is een soortgelijke zaak begonnen tegen het Franse oliebedrijf Total. Vier Zwitserse vrouwen, de ‘KlimaSeniorinnen’ (de jongste is 79, de oudste 89 jaar), spannen een rechtszaak aan tegen de Zwitserse staat. De vrouwen stellen dat het land onvoldoende bijdraagt aan het beperken van de opwarming van de aarde tot 1,5 graden, zoals is afgesproken in het Parijsakkoord.

De kernvraag in de zaak: maken landen die te weinig doen tegen klimaatverandering zich schuldig aan mensenrechtenschendingen? Daar gaat het Europees Hof voor de Rechten van de Mens zich over buigen.

In Nigeria lekt al zestig jaar lang elke dag olie op het land en in de rivieren. Inmiddels zijn zeker 11 miljoen vaten weggelekt, waarmee dit de grootste olieramp aller tijden is. Het lek heeft verwoestende effecten gehad op de voedselvoorziening, de huisvesting en het drinkwater van veel Nigerianen. Naast de schade aan het milieu wordt hier dus ook het mensenrecht geschonden.

Met deze olieramp als hoofdreden is Shell in december 2020 door de Nederlandse Milieudefensie voor de rechter gedaagd. Op 29 januari van dat jaar werd de oliegigant – in hoger beroep – veroordeeld tot het betalen van een schadevergoeding aan verschillende Nigeriaanse boeren. Het hof eist ook dat Shell in een van de gebieden een olielekdetectiesysteem aanlegt, waardoor toekomstige lekkages eerder worden ontdekt. Zoals Milieudefensie het verwoordt: ‘Shell moet zelf zijn troep in Nigeria opruimen.’

Zou zo’n grootschalige milieubeschadiging strafbaar zijn, dan zaten de bazen van Shell allang achter slot en grendel.

 

“Het is mijn doel om van ecocide een internationale misdaad te maken”

Dat is precies waar de Stop Ecocide Foundation voor pleit: misdaden tegen het milieu strafbaar stellen onder de term ‘ecocide’. Volgens Katy Olivia van Tergouw, directeur bij de stichting, is de wereldwijde wetgeving er op dit moment niet op gericht de natuur en de ecosystemen effectief te beschermen. “Het is mijn doel om van ecocide een internationale misdaad te maken en de aarde, en al haar bewoners, te beschermen”, zegt Van Tergouw.

De vijfde misdaad

Een grote natuurramp veroorzaakt door de mens, zoals de olieramp in Nigeria, wordt op dit moment niet gezien als een internationaal misdrijf – in tegenstelling tot genocide, oorlogsmisdrijven, misdrijven tegen de menselijkheid en het misdrijf agressie. Medewerkers van bedrijven die ecocide plegen kunnen dus niet strafrechtelijk aansprakelijk worden gesteld. Als het aan de Stop Ecocide Foundation ligt, wordt ecocide als vijfde aan dat rijtje toegevoegd. “De mensen die binnen die vervuilende bedrijven op knopjes drukken en verantwoordelijk zijn, kunnen dan persoonlijk worden vervolgd”, aldus Van Tergouw.

De totstandkoming van het internationaal strafrecht (1998)

Toen begin jaren 90 de verdragspartijen van het Statuut van Rome inzake het Internationaal Strafhof binnen het kader van de Verenigde Naties onderhandelden, werd ecocide wel degelijk overwogen. Maar na bezwaren van verschillende landen, waaronder Nederland, werd het uiteindelijk geschrapt. De misdaden die nu in het internationale verdrag staan, gelden voor 123 landen. Om ecocide als misdrijf toe te voegen, moet een van deze landen een amendement indienen bij het Internationaal Strafhof. De Stop Ecocide Foundation bekijkt momenteel hoe de wet het beste kan worden vormgegeven.

De sneeuwbal blijft rollen

De Stop Ecocide Foundation krijgt van verschillende kanten bijval. In 2019 riep Paus Franciscus uit dat het vernietigen van de aarde een zonde is en een misdaad zou moeten zijn. Ook hij vindt dat ecocide moet worden opgenomen in het Statuut van Rome. Andere invloedrijke personen als Paul McCartney sloten zich als Aardebeschermer aan bij Stop Ecocide en steunden zo de campagne. Topmodel Cara Delevingne moedigt mensen in een video aan hetzelfde te doen.

En al die aandacht werpt z’n vruchten af, vertelt Van Tergouw. “Het gaat nu heel hard. Er rolt een gigantische sneeuwbal van de berg die we bijna niet meer hoeven te duwen.” Ze is optimistisch over de weg naar nieuwe wetgeving en verwacht dat de ecocide-wetgeving er over drie tot vijf jaar zal zijn.

De overheid doet te weinig en komt haar verplichtingen niet na

Ondertussen zijn ook andere organisaties bezig ecologische misdaden via de juridische weg te bestrijden. Want we moeten niet achteroverleunen totdat de ecocidewetgeving er is, zegt bijvoorbeeld ‘klimaatjurist’ Dennis van Berkel. Zelf werkt hij aan de klimaatzaak van Urgenda, een organisatie die tot doel heeft om Nederland duurzamer te maken. “De overheid doet gewoon te weinig en komt haar verplichtingen niet na”, aldus Van Berkel.

In juni 2015 won Urgenda, samen met 900 mede-eisers, een zaak tegen de Nederlandse staat. De uitspraak: Nederland moet in 2020 25 procent minder broeikasgassen hebben uitgestoten dan in 1990. Dankzij corona is dit doel mogelijk gehaald. In 2019 was de uitstoot nog slechts 17 procent lager.

Het succes van de klimaatzaak heeft volgens Van Berkel drie oorzaken. Allereerst legden de advocaten heel precies de gevaren van klimaatverandering uit wanneer er geen verdere maatregelen zouden worden genomen. Daarnaast stelden ze dat het een schending van de mensenrechten is wanneer de overheid haar verplichting om inwoners te beschermen niet nakomt. “Dat argument had nog nooit eerder iemand in de rechtbank gemaakt.”

Tot slot benadrukte Urgenda dat de overheid zelf had erkend dat de uitstoot met minimaal 25 procent moest worden verminderd om de opwarming van de aarde tegen te gaan. “Inmiddels weten we dat de gevaarsgrens veel meer richting de 1,5 graden Celsius ligt (dan bij 2 graden, zoals lang werd gedacht, red.). We moeten dus eigenlijk nog sneller naar beneden dan we toen wisten.”

Jongeren

Ook burgers staan niet stil. Zo stapten zes Portugese jongeren tussen de 8 en 21 jaar oud begin september 2020 naar het Europees Hof voor de Rechten van de Mens met een aanklacht tegen 33 landen, waaronder Nederland. De jongeren begonnen zich in het klimaat te verdiepen na dodelijke bosbranden die Portugal in 2017 teisterden, veroorzaakt door hoge temperaturen. Ze vinden dat de 33 Europese landen hun toekomst in gevaar brengen en zich te weinig aan het Parijs-akkoord houden. Ze doen een beroep op de mensenrechten en de plicht van het Europees Hof om die na te streven.

Een bijzondere stap, omdat veel klimaatzaken bij de rechter in eigen land beginnen en niet meteen bij het Europees Hof. Een klimaatzaak op grond van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens is bovendien nog nooit voorgekomen.

 

De jongere generatie ervaart de grootste impact van klimaatverandering

Logisch dat jongeren naar de rechter stappen, vindt Van Berkel. “De jongere generatie ervaart de grootste impact van klimaatverandering.” Doordat de politiek wordt gedreven door kortetermijnbelangen, worden de belangen en rechten van jongeren te weinig behartigd, voegt hij eraan toe. “Maar die rechten hébben ze wel, dat maakt dit een ontzettend krachtige beweging.”

Kolencentrales sluiten

Wat kunnen dergelijke klimaatzaken concreet opleveren? In het geval van het Urgenda-vonnis is het duidelijk: de staat heeft onmiddellijk extra maatregelen doorgevoerd om aan de uitspraak te voldoen, en maakt daarvoor gebruik van het maatregelenpakket dat Urgenda voorlegde; 30 van de 54 voorgestelde maatregelen voor CO2-reductie worden overgenomen en geïmplementeerd.

Als de Portugese jongeren hun zaak, die vorig jaar september van start ging, ook winnen, dan zullen alle 33 landen verplicht worden om actie te ondernemen tegen klimaatverandering. Zo zullen onder meer kolencentrales worden gesloten en zal er meer geld gaan naar hernieuwbare energie.

Weinig plastic gebruiken, minder lang douchen: daar gaan we het niet mee redden

“Hiermee zou het doel (van het Parijsakkoord, red.) gehaald moeten kunnen worden”, zegt Van Berkel. Toch zijn we er nog niet, vindt hij. “Steken we het geld om de economie na de coronacrisis te verbeteren in KLM of in de duurzame economie? De overheid heeft de macht en de middelen om de noodzakelijke verandering door te voeren.”

De overheid heeft de middelen

“Mensen zijn bang dat de economie zal instorten door grote veranderingen op het gebied van klimaatmaatregelen. Maar het tegendeel is waar”, zegt Van Tergouw. Het zou een enorme impact hebben als alle subsidies die nu nog naar de fossiele industrie gaan (in 2020 ruim 8 miljard euro per jaar), naar groene energie zouden stromen. Het zou bedrijven en CEO’s dwingen om beter te handelen.“De focus ligt nu nog erg op de consument: weinig plastic gebruiken, minder lang douchen. Daar gaan we het niet mee redden. De echte grote vervuiler is de industrie.”

Van Berkel is het daarmee eens; de coronacrisis laat zien dat ontzettend veel maatregelen mogelijk zijn, als de urgentie maar groot genoeg is. “Het probleem is veel te groot om bij de burgers neer te leggen. Ze kunnen dit nooit zelf oplossen. De overheid heeft bovendien de middelen. Vanaf nu moeten we elk jaar zeggen: hoe kunnen we nog een stapje verder?”

De oorspronkelijke versie van dit artikel verscheen in oktober 2020.

‘De natuur vernietigen moet strafbaar worden’

Vandaag in de rechtbank: het klimaat vs de Staat

Nienke Taalman

Het bericht ‘Erken milieuvervuiling als internationale misdaad’ verscheen eerst op OneWorld.

https://www.oneworld.nl/lezen/klimaat/klimaatonrecht/erken-milieuvervuiling-als-internationale-misdaad/

Hoe kan het zo koud zijn, als de aarde opwarmt? (OneWorld)

https://www.oneworld.nl/app/uploads/2021/05/iStock-1163607326-875x537.jpg

Ook de koude lente houdt verband met de opwarmende aarde.

Het is bijna juni en toch staat in veel huizen noodgedwongen de verwarming te loeien. Hoe is dat mogelijk, als wetenschappers ons dagelijks waarschuwen voor een opwarmende aarde? Een explainer.

Het is eind mei en buiten reikt de thermometer maar niet boven de 15 graden. April ging de boeken al in als koudste april in 35 jaar. En we stonden allemaal versteld toen de Pasen dit jaar wit kleurde. ‘Nou, doe mij maar nog maar een beetje van die klimaatverandering’, grapt je buurman. Je zucht geërgerd en begint, ‘klimaatverandering zorgt juist ook voor weersextremen…’, maar beseft dan dat je eigenlijk óók niet precies weet hoe dat zit. Want je buurman stelt best een goede vraag: hoe kan het dat ik in mei de verwarming aan heb staan terwijl de aarde opwarmt?

1,5 tot 5 graden warmer

Bij klimaatverandering denken we vaak gelijk aan opwarming. Bosbranden in Australië, Californië en de Amazone – de ‘longen van de aarde’ – lijken daarvan even logische gevolgen als onheilspellende voorbodes, net als ongekende hittegolven en kurkdroge voorjaren in ons eigen land. “Maar”, zegt meteoroloog Yannink Damen van Weeronline.nl, “als we het hebben over de opwarming van de aarde bedoelen we dat de gemiddelde temperatuur stijgt. Dat betekent dat we meer warme en droge periodes gaan zien, niet dat koud weer niet meer gaat voorkomen.”

Er is een verband tussen een opwarmend klimaat en koud weer in Nederland

In 2017 was de aarde, door menselijk toedoen, gemiddeld al een hele graad warmer dan in de jaren vóór het begin van het industriële tijdperk halverwege de achttiende eeuw. Het is waarschijnlijk dat die opwarming inmiddels met 0,2 graden per decennium doorzet. Als we de uitstoot van broeikasgassen niet terugdringen, hebben we in 2100 de grens van 1,5 graad opwarming ruim overschreden, weet het IPCC, de VN-werkgroep voor klimaatverandering. 1,5 graad opwarming is dan het beste scenario, meent een groep klimaatwetenschappers. Zij gaan in hun modellen ook uit van de mogelijkheid van een opwarming van 5 graden ten opzichte van de pre-industriële temperatuur.

Weer vs. klimaat

En laten we het weer en het klimaat ook niet door elkaar halen. Als je nu naar buiten kijkt en de regen tegen de ramen ziet slaan, dan zie je het weer – lokaal en kortstondig. Klimaat gaat over langdurige gemiddelden – temperaturen, zonuren, droogte en neerslag. Klimaatverandering gaat over de verandering van dat klimaat op wereldwijde schaal. Er is zelfs een verband tussen een opwarmend klimaat en koud weer in Nederland. Dat komt door een angstaanjagende kettingreactie op de Noordpool.

Op de Noordpool stijgt de temperatuur maar liefst twee keer zo snel

Wit ijs weerkaatst op een gezonde Noordpool het licht van de zon en daarmee haar warmte. Door temperatuurstijging smelt dit ijs en wordt het donker zeewater. Dat absorbeert zonlicht juist, waardoor temperaturen nog harder stijgen en er nog meer ijs smelt. De temperatuur op de Noordpool stijgt hierdoor maar liefst zo’n twee keer sneller dan het wereldwijde gemiddelde.

Dat zorgt ervoor dat de ‘polaire vortex’, een groot gebied met koude lucht en een lage druk dat boven de beide polen hangt, zich anders gedraagt, wat elders ter wereld voor hogere pieken (‘ruggen’) en lagere dalen (‘troggen’) in luchtdruk zorgt. Als zo’n diep dal zich ophoudt boven land op het noordelijk halfrond, kan koude lucht van de Noordpool naar zuidelijkere gebieden stromen.

https://www.oneworld.nl/app/uploads/2021/05/gif-de-aarde-warmt-op-875x656.gif

Een ‘onrustige’ polaire vortex in januari 2019 zorgt dat koude lucht (blauw) diep naar het zuiden afdaalt.

En dat zorgt er dus voor dat op een opwarmende aarde kouderecords kunnen optreden. Over het record in april was Damen overigens wel te spreken: “Ik was aangenaam verrast met de lage uitschieter”, reageert hij. Individuele temperatuurrecords zijn niet alarmerend, zolang ze in balans zijn. En dat zijn ze nu niet, zegt Damen: “We zien tegenwoordig op jaarbasis 8 keer zoveel warmterecords als kou-records.” Het warmterecord dat onder dit alles een vette streep zet: de jaren 10 vormden samen het warmste decennium ooit gemeten.

“Het weer is veranderlijk, maar ondanks zo’n wat koelere lente stijgen wereldwijde temperaturen gemiddeld gewoon door”, aldus Damen. “Als je de extremen op de lange termijn bekijkt, is duidelijk dat het vooral om warme en droge extremen gaat.” Inderdaad, het droge voorjaar van 2020, en de ongekend hete zomer van 2018. “Dat zijn tekenen dat het klimaat wel degelijk opwarmt.”

Echt mooi weer

Doordat we al drie jaar op rij in april ‘met zonder jas’ op het terras zaten, kan het weer van deze maand vreemd aanvoelen, maar voor een meimaand is het in ons koude kikkerlandje momenteel eigenlijk zo verkeerd niet. Dan hoort de temperatuur rond de 13 graden te liggen. De warme, droge lentes van de laatste jaren trokken juist een zware wissel op de Nederlandse natuur. Het grondwaterpeil daalde, moerasgebieden vielen droog en eilandjes werden vast land, waardoor ze opeens ook voor roofdieren te bereiken waren, met voor aldaar broedende vogels alle gevolgen van dien. Bomen waren na elke periode van droogte weer iets minder goed opgewassen tegen de volgende.

De natte lente heeft het grondwaterpeil goed gedaan

Vorige week constateerden natuurbeheerders opgelucht dat het grondwaterpeil op de meeste plaatsen eindelijk weer normaal te noemen is. Damen spreekt van “echt de perfecte lente” voor de natuur: er was vrij constante regenval – niet keihard en plotseling, want dan spoelt het water direct weer weg – en het was iets kouder dan gebruikelijk, met minder zonuren. “De regen kreeg niet de kans te verdampen en zakte langzaam de grond in. En je kunt het zien ook: de natuur is prachtig frisgroen.”

Ook Erik de Jonge, boswachter bij Brabants Landschap is in z’n nopjes: “Ik ben hier zo gelukkig mee.” Aan de telefoon vertelt hij dat hij zojuist van de boot stapt. “We zijn wezen kijken bij de lepelaarkolonie die hier op een eiland zit dat vorig jaar droogviel.” Vossen en andere roofdieren maakten toen de oversteek naar het eiland. “Zo’n 1 procent van de kuikens heeft dat overleefd.” Lepelaars zijn gevoelige vogels, legt De Jonge uit. Ze schrikken van zo’n tegenslag en dan is het nog maar afwachten of ze de volgende keer terugkomen. “Het had niet nog een jaar zo moeten lopen. Maar het is helemaal goed gekomen; ze zitten met z’n honderden te broeden.”

Veel zon, hoge temperaturen, hooguit ’s nachts romantisch op je dakramen een buitje – dat noemen we doorgaans mooi weer. “Maar als je het mij vraagt is dit – de afwisseling – het echt mooie weer”, aldus meteoroloog Damen. “Dit was precies wat we nodig hadden.” Vertel dat de volgende keer maar aan je buurman.

Jaarlijks sterven bijna half miljoen Europeanen door vuile lucht

Wat is er geregeld voor 700.000 ‘energiearme’ gezinnen?

Channa Brunt

Het bericht Hoe kan het zo koud zijn, als de aarde opwarmt? verscheen eerst op OneWorld.

https://www.oneworld.nl/lezen/klimaat/hoe-kan-het-zo-koud-zijn-als-de-aarde-opwarmt/

Moet de directeur van Shell straks de gevangenis in voor ‘ecocide’? (OneWorld)

https://www.oneworld.nl/app/uploads/2020/10/136226_Bodo-Nigeria--875x492.jpg

Burgers gaan steeds vaker bij de rechter de strijd aan met overheden en bedrijven die het milieu beschadigen. En de Stop Ecocide Foundation wil dat ‘milieumisdaden’ internationaal erkend worden. ‘Wie bij vervuilende bedrijven aan de knoppen draait, kan dan persoonlijk worden vervolgd.’

In Nigeria lekt al zestig jaar lang, elke dag olie op het land en in de rivieren: de grootste olieramp ter wereld. Shell en andere oliebedrijven die deze vervuiling hebben veroorzaakt, hebben tot op de dag van vandaag niets opgeruimd. Daarom moest Shell vandaag voor de rechter verschijnen. De oliegigant is – in hoger beroep – veroordeeld tot het betalen van een schadevergoeding aan verschillende Nigeriaanse boeren. Zou zo’n grootschalige milieubeschadiging strafbaar zijn, dan zaten de bazen van Shell allang achter slot en grendel.

Medewerkers van bedrijven die ecocide plegen kunnen nu niet strafrechtelijk aansprakelijk worden gesteld

Dat is precies waar de Stop Ecocide Foundation voor pleit: misdaden tegen het milieu strafbaar stellen onder de term ‘ecocide’. Volgens Katy Olivia van Tergouw, directeur bij de stichting, is de wereldwijde wetgeving er op dit moment niet op gericht de natuur en de ecosystemen effectief te beschermen. “Het is mijn doel om van ecocide een internationale misdaad te maken en de aarde, en al haar bewoners, te beschermen”, zegt Van Tergouw.

De vijfde misdaad

Een grote natuurramp veroorzaakt door de mens, zoals de olieramp in Nigeria, wordt op dit moment niet gezien als een internationaal misdrijf – in tegenstelling tot genocide, oorlogsmisdrijven, misdrijven tegen de menselijkheid en het misdrijf agressie, allen wél internationale misdrijven. Medewerkers van bedrijven die ecocide plegen kunnen dus niet strafrechtelijk aansprakelijk worden gesteld. Als het aan de Stop Ecocide Foundation ligt verandert dat, en wordt ecocide als vijfde internationale misdaad aan dat rijtje toegevoegd. “De mensen die binnen die vervuilende bedrijven op knopjes drukken en verantwoordelijk zijn, kunnen dan persoonlijk worden vervolgd”, legt Van Tergouw uit.

De totstandkoming van het internationaal strafrecht (1998)

Waarom valt ecocide niet al onder het strafrecht? Toen begin jaren 90 de verdragspartijen van het Statuut van Rome inzake het Internationaal Strafhof binnen het kader van de Verenigde Naties onderhandelden, werd ecocide wel degelijk overwogen. Uiteindelijk werd het uit het concept geschrapt. De misdaden die nu in het internationale verdrag staan, gelden voor 123 landen. Om ecocide als misdrijf toe te voegen, moet een van deze landen eerst een amendement indienen bij het Internationaal Strafhof. De Stop Ecocide Foundation bekijkt momenteel hoe de wet het beste kan worden vormgegeven.

De sneeuwbal blijft rollen

De Stop Ecocide Foundation staat niet alleen in hun missie; van verschillende kanten komt bijval. Vorig jaar riep Paus Franciscus uit dat het vernietigen van de aarde een zonde is en een misdaad zou moeten zijn. Ook hij vindt dat ecocide moet worden opgenomen in het Statuut van Rome. Andere invloedrijke personen als Paul McCartney sloten zich als Aardebeschermer aan bij Stop Ecocide, om de campagne te steunen. Topmodel Cara Delevingne moedigt mensen in een video aan om zich aan te melden bij de campagne.

En al die aandacht werpt z’n vruchten af, vertelt Van Tergouw. “Het proces gaat nu heel hard. Er rolt een gigantische sneeuwbal van de berg die we bijna niet meer hoeven te duwen.” Ze is optimistisch over de weg naar nieuwe wetgeving en verwacht dat de ecocide-wetgeving er over drie tot vijf jaar zal zijn.

De overheid doet gewoon te weinig en komt haar verplichtingen niet na

Ondertussen zijn ook andere organisaties bezig om ecologische misdaden via de juridische weg te bestrijden. Belangrijk, vindt ‘klimaatjurist’ Dennis van Berkel; we moeten niet achteroverleunen totdat de ecocidewetgeving er is. Zelf werkt hij aan de klimaatzaak van Urgenda, met als doel om Nederland duurzamer te maken. In juni 2015 won Urgenda, samen met 900 mede-eisers, de zaak tegen de Nederlandse staat. Nederland moet daarom dit jaar 25 procent minder broeikasgassen hebben uitgestoten dan in 1990. Zo’n zaak was nodig, zegt Van Berkel. “De overheid doet gewoon te weinig en komt haar verplichtingen niet na.”

Het succes van de klimaatzaak heeft volgens Van Berkel drie oorzaken. Allereerst legden de advocaten precies uit hoe groot de gevaren van klimaatverandering zijn wanneer er geen verdere maatregelen genomen zouden worden. Daarnaast stelden ze dat het een schending van de mensenrechten is, wanneer de overheid de verplichtingen niet nakomt om de inwoners te beschermen. “Dat argument had nog nooit eerder iemand in de rechtbank gemaakt.” Tot slot benadrukte Urgenda dat de overheid zelf had erkend dat de uitstoot met minimaal 25 procent moest worden verminderd om de opwarming van de aarde tegen te gaan. “Inmiddels weten we dat de gevaarlijke grens veel meer richting de 1,5 graden Celsius ligt. We moeten dus eigenlijk nog sneller naar beneden dan we toen wisten.”

Jongeren

Ook burgers staan niet stil. Zes Portugese jongeren tussen de 8 en 21 jaar oud stapten begin september naar het Europees Hof voor de Rechten van de Mens met een aanklacht tegen 33 landen, waaronder Nederland. Een bijzondere stap, omdat veel klimaatzaken bij de rechter in eigen land beginnen en niet meteen bij het Europees Hof.

De jongeren vinden dat de 33 Europese landen hun toekomst in gevaar brengen en zich te weinig aan het Parijs-akkoord houden. Daarin staat dat landen de opwarming van de temperatuur op aarde moeten beperken tot 2 graden Celsius en daarvoor hun CO2-uitstoot moeten terugdringen.

De jongere generatie ervaart de grootste impact van klimaatverandering

De jongeren begonnen zich te verdiepen in het klimaat na dodelijke bosbranden die Portugal in 2017 teisterden, veroorzaakt door hoge temperaturen. Ze vinden dat landen hun recht op leven schenden door te weinig te doen tegen de klimaatcrisis. Logisch dat jongeren nu naar de rechter stappen, vindt Van Berkel.

“Vooral de jongere generatie ervaart de grootste impact van klimaatverandering.” De politiek wordt bovendien gedreven door kortetermijnbelangen en de belangen en rechten van jongeren worden te weinig behartigd, voegt hij toe. “Maar die rechten hébben ze wel, dat maakt dit een ontzettend krachtige beweging.”

Kolencentrales sluiten

Wat kunnen dergelijke klimaatzaken concreet opleveren? In het geval van het Urgenda-vonnis is het duidelijk: nog dit jaar heeft de staat extra maatregelen doorgevoerd om aan de uitspraak te voldoen. De overheid maakt daarvoor gebruik van het maatregelenpakket dat Urgenda voorlegde; 30 van de 54 maatregelen worden overgenomen en geïmplementeerd.

Als de Portugese jongeren hun zaak winnen, moeten de 33 aangeklaagde landen verplicht actie ondernemen tegen klimaatverandering

Zo worden onder meer kolencentrales gesloten en gaat er meer geld naar hernieuwbare energie. “Hiermee zou het doel gehaald moeten kunnen worden”, zegt Van Berkel. Toch zijn we er nog niet, vindt hij. “Steken we het geld om de economie na de coronacrisis te verbeteren in KLM of in de duurzame economie? De overheid heeft de macht en de middelen om de verandering door te voeren die noodzakelijk is.”

In de Portugese klimaatzaak doen de jongeren een beroep op de mensenrechten en de plicht van het Europees Hof om die na te streven. Dat is nog nooit eerder voorgekomen: een klimaatzaak op grond van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. Als de jongeren deze zaak winnen, zullen alle 33 landen verplicht worden om actie te ondernemen tegen klimaatverandering.

Troep opruimen

Met de olieramp in Nigeria als hoofdreden is Shell in december voor de rechter verschenen. Volgens aanklager Milieudefensie is Shell de grootste vervuiler van Nederland; ze eist daarom dat Shell de olie opruimt en een schadevergoeding betaalt aan de vele getroffen boeren. Het lek heeft namelijk verwoestende effecten gehad op de voedselvoorziening, maar ook de huisvesting en het drinkwater van veel Nigerianen. Naast de schade aan het milieu wordt hier dus ook het mensenrecht geschonden.

De uitspraak in dit proces volgde op 29 januari. Milieudefensie heeft de zaak gewonnen, wat betekent dat Shell een schadevergoeding zal moeten betalen die de boeren compenseert voor de schade. De hoogte van deze schadevergoeding wordt later bekendgemaakt. Het hof eist ook dat Shell in een van de gebieden een olielekdetectiesysteem aanlegt, waardoor toekomstige lekkages eerder worden ontdekt. ‘Shell moet zelf zijn troep in Nigeria opruimen’, aldus Milieudefensie.

Het nieuwe normaal

Volgens Van Tergouw is het hoog tijd voor de overstap van het huidige systeem naar een groen systeem. “Mensen zijn bang dat de economie zal instorten door grote veranderingen op het gebied van klimaatmaatregelen. Maar het tegendeel is waar”, zegt ze. Het zou juist een enorme positieve impact hebben als alle subsidies die nu nog naar de fossiele industrie gaan (ruim 8 miljard euro per jaar), naar groene energie zouden stromen. Het zal overheden en ceo’s dwingen om beter te handelen. “Als er niet meer op grote schaal ontbost mag worden, dan moeten we wel op zoek gaan naar andere manieren om geld te verdienen.”

Weinig plastic gebruiken, minder lang douchen: daar gaan we het niet mee redden

We zullen moeten wennen aan dat ‘nieuwe normaal’, zegt Van Tergouw. En een nieuw systeem dwingt overheden om hun verantwoordelijkheid te nemen. “De focus ligt nu nog erg op de consument: weinig plastic gebruiken, minder lang douchen. Daar gaan we het niet mee redden, want de echte grote vervuiler is de industrie.”

Van Berkel is het daarmee eens; de coronacrisis laat zien dat er ontzettend veel maatregelen genomen kunnen worden als de urgentie maar groot genoeg is, ziet hij. “De overheid heeft de middelen. Het probleem is veel te groot om zomaar bij de burgers neer te leggen. Ze kunnen dit zelf nooit helemaal oplossen. Vanaf nu moeten we elk jaar zeggen: hoe kunnen we nog een stapje verder?”

De oorspronkelijke versie van dit artikel verscheen in oktober 2020.

‘De natuur vernietigen moet strafbaar worden’

Vandaag in de rechtbank: het klimaat vs de Staat

Nienke Taalman

Het bericht Moet de directeur van Shell straks de gevangenis in voor ‘ecocide’? verscheen eerst op OneWorld.

https://www.oneworld.nl/lezen/klimaat/klimaatonrecht/moet-de-directeur-van-shell-straks-de-gevangenis-in-voor-ecocide/