De wereldgeschiedenis in twaalf bonen: hoe linzen de jagers door boeren vervingen (Vrij Nederland)

Stamvader Isaak had een pittig leven. Hij werd als eerste jongetje op zijn achtste levensdag van zijn voorhuid ontdaan, dat had zijn vader Abraham zo afgesproken met God. Het was niet genoeg. God besloot dat Abraham zijn zoon in het geheel moest offeren om zijn loyaliteit aan de Almachtige te bewijzen. Alles lag klaar, Isaak incluis, op het altaar. Op het laatste moment stuurde God een engel om de jongen te ruilen voor een ram. Die gekke Schepper toch, altijd vol verrassingen. Isaak mocht blijven, maar het moet toch een tamelijk traumatische ervaring zijn geweest.

Lees ook De wereldgeschiedenis in twaalf bonen: hoe het erwtje de landbouw aandreef 19 december 2018

Op zijn veertigste zond Abraham er eindelijk eens iemand op uit om een vrouw voor zijn zoon te vinden. Vrouw gevonden, trouwen et cetera. Blijkt ze geen kinderen te kunnen krijgen. Isaak bidden tot God. Vooruit, gebed verhoord. Op zijn zestigste maakt hij zijn vrouw Rebekka toch zwanger. Wat denk je? Een tweeling! Op zijn leeftijd. Arme man. Daarna krijgt-ie gezeik met de Filistijnen, wordt hij ook nog volledig blind en raakt, niet geheel verrassend, in een depressie.

Je kunt het hem niet echt aanrekenen dat Isaak zich op zijn honderddertigste op tamelijk simpele wijze in de zeik laat nemen door zijn jongste zoon Jakob, die zich aan zijn stekeblinde vader voordoet als zijn, blijkbaar buitensporig behaarde, broer Esau, door zijn armen en nek te bekleden met een geitenvachtje. Het was allemaal onderdeel van een sluw plan om zijn oudere broer het geboorterecht te ontfutselen. Jakob had alleen nog de zegen van zijn vader nodig, want Esau – dat was de echte domkop – had eerder al zomaar zijn eerstgeboorterecht verruild voor een bordje linzensoep. Omdat-ie honger had…

Even een stukje Genesis (25:27-34, voor wie het weten wil): ‘Toen de jongens opgroeiden, werd Esau een man, ervaren in de jacht, een man van het veld, maar Jakob was een huiselijk man, die in tenten woonde. En Isaak had Esau lief, want wildgebraad was naar zijn smaak. (…) Eens had Jakob een gerecht gekookt, en Esau kwam vermoeid van het veld. Toen zeide Esau tot Jakob: laat mij toch slokken van dat rode, dat rode daar, want ik ben moe. (…) Maar Jakob zeide: verkoop mij dan eerst uw eerstgeboorterecht. En Esau zeide: zie, ik ga toch sterven; waartoe dient mij dan het eerstgeboorterecht? (…) Zo verkocht hij aan Jakob zijn eerstgeboorterecht. Toen gaf Jakob aan Esau brood en het linzengerecht.’

Linzen waren, naast erwtjes en tarwe, een van de eerste gewassen die werden gedomesticeerd in de Vruchtbare Sikkel

Deze rode linzen van Jakob spelen een sleutelrol in de historische interpretatie van dit verhaal, namelijk dat het de transitie van een jager-verzamelaars- naar een agrarische cultuur symboliseert: Esau is een man ‘van het veld’, een stereotiepe jager. Jakob was een ‘huiselijk man’, hij woonde in tenten, zoals de vroege herders-boeren. De samenleving was in transitie: de vader Isaak had nog een duidelijke voorkeur voor ‘wildgebraad’. Maar de jacht blijkt een weinig betrouwbare manier van voedselvoorziening. Esau komt met lege handen en uitgehongerd terug. Hij is afhankelijk van de verbouwde gewassen van Jakob, de boer, die vanaf dat moment de meer prominente plek inneemt.

https://www.vn.nl/wp-content/uploads/sites/3/2019/01/Ezau_verkoopt_zijn_eerstgeboorterecht_Rijksmuseum_SK-A-3455_preview-640x492.jpg

Paulus Moreelse, Ezau verkoopt zijn eerstgeboorterecht, na 1609. Beeld: Rijksmuseum Amsterdam
Orde en gemeenschapszin

Dat in dit verhaal linzen symbool staan voor de ontwikkeling van de landbouw is niet toevallig. Linzen waren, naast erwtjes en tarwe, een van de eerste gewassen die werden gedomesticeerd in de Vruchtbare Sikkel (het land tussen de Nijldelta en het tweestromenland tussen de Eufraat en de Tigris), zo’n tienduizend jaar geleden. Linzen zijn altijd een bijzonder belangrijk onderdeel van het dieet geweest in het Midden-Oosten (het oudst bekende peulvruchtenrecept is een Akkadische tekst uit 1600 v. Chr. dat een gerecht met linzen beschrijft).

Een mens kan zo rond de honderdvijftig andere individuen echt goed kennen.

Landbouw en bevolkingsgroei gingen hand in hand en versterkten elkaar. Agrarische samenlevingen groeiden uit tot stad­staten en koninkrijken. Steeds meer mensen moesten in steeds grotere verbanden steeds dichter op elkaar samenleven. Maar daar zijn mensen niet voor gemaakt. Jager-verzamelaars leefden in stamverband in kleine groepen, in een relatief simpele hiërarchie op basis van persoonlijke bekendheid, onderling vertrouwen en roddel. Als de groep te groot wordt om elkaar onderling te kennen, werkt dat niet meer. Een mens kan zo rond de honderdvijftig andere individuen echt goed kennen. Die grens geldt in de moderne samenleving nog steeds in bijvoorbeeld familiebedrijven.

Als die grens overschreden wordt, dan heeft men gemeenschappelijke mythen nodig om sociale ordes en hiërarchieën in te verankeren en om mensen die elkaar niet kennen te laten samenwerken. De natiestaat is een voorbeeld van zo’n mythe: twee Nederlanders die elkaar totaal niet kennen, vieren toch samen Koningsdag omdat ze geloven dat ze allebei Nederlander zijn. Of de Universele Rechten van de Mens: we kennen elkaar niet, maar geloven er allebei in, dus demonstreren we samen.

Het grootste deel van de geschiedenis werd die rol van gemeenschappelijke mythe met veel verve vervuld door religie. Mensen hebben ziekenhuizen gebouwd en kruistochten ondernomen omdat ze geloofden dat een marginale joodse sekteleider voor hun zonden aan het kruis genageld was.

Religie bood ook een emotionele vervanging voor de gemeenschapszin die onherroepelijk verdween. Religie was vooral handig omdat het uitgaat van algemeen bindende normen en waarden op basis van een bovenmenselijke orde die legitimiteit kan verschaffen aan de imaginaire en daardoor fragiele sociale ordes en hiërarchieën waarop steeds grotere en complexere samenlevingen waren gebaseerd. Het handigste bleek een monotheïstische godsdienst die uitgaat van een universele bovenmenselijke orde die overal en voor iedereen geldt, met een gezonde portie bekeringsdrang – zoals het christendom, de islam of het boeddhisme. Voor het grootste deel van onze geschiedenis verschafte religie structuur, orde en gemeenschapszin. Het was de grote harmonisator en als zodanig een voorwaarde voor de ontwikkeling van complexe beschavingen.

https://www.vn.nl/wp-content/uploads/sites/3/2019/01/Illustration_Lens_culinaris0_preview-640x999.jpg

Lens culinaris Papilionoideae in de familie Leguminosae
Bonen zijn voor de armen

Terug naar die rode linzen van Jakob. Volgens de Bijbelse chronologie speelt dit verhaal zich af rond de negentiende eeuw voor Christus. Het verschafte de Israëlieten, een klein millennium later, een gemeenschappelijke mythe: zij stammen allemaal af van de twaalf zonen van Jakob. En de moraal bevestigde dat hun sedentaire, agrarische levensstijl juist en betrouwbaar was.

Als je rijk was, kon je je vlees veroorloven. Dat is altijd zo geweest.

In het linzenverhaal schuilt ook een andere historische waarheid: bonen zijn handig als eiwitrijke vleesvervanger, maar alleen als het echt moet. Bonen zijn voor de armen. Als je rijk was, kon je je vlees veroorloven. Dat is altijd zo geweest. Je vindt dat ook terug in onze taal. In gezegden als: een boon in de brouwketel (dat stelt niets voor); een boon in de pot willen doen (iets onbelangrijks willen zeggen); of boontjes uit water eten (een eenvoudige maaltijd genieten). Mensen eten liever vlees dan bonen, dat is bijna altijd en overal zo. Behalve in India, daar zijn bonen geen ondergewaardeerd armeluisvoedsel. En dat heeft ook met religie te maken. In het hindoeïsme en het boeddhisme zijn alle wezens gelijkwaardige afstammelingen van dezelfde oerbron. Dus wordt het doden van levende wezens in zijn geheel afgewezen. Hindoeïstische en boeddhistische samen­levingen zijn daarom overwegend vegetarisch. En als je geen vlees eet, dan zijn bonen daadwerkelijk van levensbelang. Een bekend hindoe-spreekwoord luidt: ‘Rijst is God, maar linzen zijn mijn leven.’

Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.
Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland in je mail, twee keer per week.

De rest van de mensheid is en blijft vleeseter. We consumeren in deze moderne tijd ongeëvenaarde hoeveelheden vlees, tot wel meer dan honderd kilo per jaar per persoon in landen als de VS en Australië. Dat blijft niet zonder consequenties: milieuvervuiling, verwoesting van vitale regenwouden en opwarming van de aarde zorgen voor zeespiegelstijging, bosbranden en droogtes. Je zou kunnen zeggen dat we door onze gulzigheid afstevenen op een zelfveroorzaakte Apocalyps. Misschien is het tijd voor een moderne herinterpretatie van Genesis 25:27-34. Laten we ons herinneren hoe het vleeseter Isaak verging en zijn domme jagende zoon Esau. En een voorbeeld nemen aan de huiselijke linzeneter Jakob. Hij had de toekomst. Amen.

Voor dit stuk heb ik gebruik gemaakt van de volgende bronnen: Beans, A History van Ken Albala; Sapiens: een kleine geschiedenis van de mensheid van Yuval Noah Harari (vertaling Inge Pieters); ‘Meat and Seafood Production & Consumption’, uit Our world in data, WHO; de Huisbijbel in NBG-vertaling 1951 (Haarlem 1995).

Het bericht De wereldgeschiedenis in twaalf bonen: hoe linzen de jagers door boeren vervingen verscheen eerst op Vrij Nederland.

https://www.vn.nl/linzen-wereldgeschiedenis/

Denk je vuurveilig aan zee te wonen, organiseren ze een bosbrand op het strand (VK: Columns & Opinie)

Burgemeester Pauline Krikke van Den Haag gaat met ‘de driehoek’ evalueren – zeg maar gerust grondig evalueren – hoe het heeft kunnen gebeuren, Oudejaarsnacht, met het vliegvuur, de vuurkolken en de vonkenregen; ja, hoe het Armageddon van Scheveningen zich heeft kunnen voltrekken. Het had niet veel gescheeld of het hele pittoreske vissersdorp was in vlammen opgegaan – denk je lekker vuurveilig aan zee te wonen, organiseren ze een bosbrand op het strand.

https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/denk-je-lekker-vuurveilig-aan-zee-te-wonen-organiseren-ze-een-bosbrand-op-het-strand~ba13cf10/

Gerrit Hiemstra: Scheveningen aan ramp ontsnapt (Joop)

'Scheveningen is aan een soort ramp ontsnapt', zegt meteoroloog @GerritHiemstra. Volgens Gerrit wakkerde de wind niet het vuur aan, maar wakkerde het vuur de wind aan. pic.twitter.com/A1ryoXM4Qv

— De Nieuws BV (@denieuwsbv) January 2, 2019

Scheveningen is aan een ramp ontsnapt tijdens de Nieuwjaarsviering. Dat heeft meteoroloog Gerrit Hiemstra gezegd bij De Nieuws BV. Volgens de organisatie van de vreugdevuren ontstonden de vuurtornado’s die voor veel schade en overlast zorgden in Scheveningen, doordat de harde wind het vuur aanwakkerde. Volgens Hiemstra is het echter precies andersom. Hij legt uit:

Dat krijg je bij zo’n grote vuurhaard, dat het vuur zichzelf aan de gang gaat houden. In een grote brand stijgt heel veel hete lucht omhoog, dat moet aangevoerd worden vanaf de zijkanten en daardoor genereert al dat vuur als het maar groot genoeg wordt z’n eigen wind.

Hiemstra zegt ook dat wat nu in Scheveningen gebeurt is helemaal geen uniek verschijnsel is, maar vaak voorkomt. Je ziet namelijk hetzelfde gebeuren bij bijvoorbeeld bosbranden en had er dus ook vooraf rekening mee gehouden moeten worden. Woensdag werd bekend dat de gemeente Den Haag vooraf wist dat de afgesproken regels rond de bouw van de brandstapels werden overtreden, maar dat geen actie werd ondernomen uit angst voor ongeregeldheden.

Ondanks de vele schade die de vonkenregen heeft veroorzaakt, hadden de gevolgen nog groter kunnen zijn, waarschuwt Hiemstra. Bij een vuur van dit formaat wordt de lucht zo heet dat zelfs zonder vuurtornado’s of vonkenregens er op meerdere plekken in de stad branden kunnen ontstaan.

cc-foto: Patrick Rasenberg

https://joop.bnnvara.nl/nieuws/gerrit-hiemstra-scheveningen-aan-ramp-ontsnapt

Onrustige nieuwjaarsnacht: doden, gewonden en heel veel brand (Joop)

Politie en hulpdiensten hebben een zware nacht achter de rug. Er waren veel vuurwerkslachtoffers te betreuren, onder wie twee dodelijke slachtoffers in Enschede en het Friese Morra. Daarnaast was er veel brand. Op verschillende plekken werden auto’s en containers in brand gestoken. In Scheveningen liep het volledig uit de hand, nadat het – te hoge – vreugdevuur op het strand een vonkenregen veroorzaakte in de omgeving, waarna er door het vliegvuur tientallen branden ontstonden. Burgemeester Krikke heeft een onderzoek aangekondigd. Er zijn ook diverse berichten van geweld tegen hulpverleners, die onder meer met zwaar vuurwerk werden bekogeld. De hulpdiensten werden tussen oudejaarsdag 18.00 uur en nieuwjaarsochtend 02.00 uur zo’n 3150 keer gealarmeerd via het P2000-netwerk, bijna de helft meer dan vorig jaar.

Vuurtornados bij het #vreugdevuur in #Scheveningen. #denhaag pic.twitter.com/i3mi9R9hpe

— Stefan Dijkstra (@stefandijkstra9) January 1, 2019

Scheveningen. The day after. pic.twitter.com/z29C3bFdnf

— Rik Kuiper (@rikkuiper) January 1, 2019

Angstige momenten in #Scheveningen afgelopen nacht. Vuurkolken trokken richting het land. We leggen uit hoe ze ontstaan zijn: https://t.co/Se2YuGKIcV pic.twitter.com/e9fNzbWdna

— Weerplaza.nl (@Weerplaza) January 1, 2019

TAKE A LOOK: Ash and fire from a bonfire rained down on spectators and homes during a New Year's Eve tradition in the Netherlands. pic.twitter.com/X1OLMIq3HX

— ABC World News Now (@abcWNN) January 1, 2019

#Hoofddorp – Nitraten gegooid naar ambulancepersoneel https://t.co/vOVcUF5o4x

— 112 Meerlanden (@112meerlanden) January 1, 2019

Brandweer probeert te redden wat er te redden valt #scheveningen pic.twitter.com/HGvQ319ce3

— De Scheveninger (@DeScheveninger) January 1, 2019

Geen vonken meer…. de boulevard lijkt wel een slagveld #Scheveningen pic.twitter.com/FZsh9jEaKf

— De Scheveninger (@DeScheveninger) January 1, 2019

Weggesmolten raam van auto op #scheveningen pic.twitter.com/zjt8vY9W2H

— Anniek Enthoven (@anniekenthoven) January 1, 2019

De brandweer kan nog niets zeggen over de oorzaak.

Mensen die elkaar opnaaien…
Harde wind…
Relatieve droogte…
Een 40 meter hoge stapel hout…
Huisjes eromheen…
Vuurtje erbij…

Nee. Ik heb ook geen idee.

Iemand van jullie misschien?#vreugdevuur pic.twitter.com/Hld8L6fU5J

— Remco Regterschot (@remregterschot) January 1, 2019

Nieuwjaarsdag Scheveningen. Met shovels en water wordt laatste deel vuur gedoofd. In de wijde omgeving veel roet en sterke brandgeur. pic.twitter.com/x2LFihQgCl

— Rik Konijnenbelt (@RikReporter) January 1, 2019

Opnieuw zijn vannacht om 03:03 uur twee #auto's #uitgebrand in #Amsterdam #Noord. Een getuige die zijn hond uitliet ontdekte de autobranden in de Jisperveldstraat bij flat Dreefzicht. Een Vw Tiguan en een Vw Golf 7 branden uit. Men verm #brandstichting @Politie_Adam @BrandweerAA pic.twitter.com/IGE94zhPKw

— Martin Damen (@martindamen58) December 31, 2018

Slechts 17% van de Nederlanders koopt vuurwerk, dit jaar voor €70 miljoen, 2 miljoen meer dan vorig jaar. Kan iemand mij uitleggen waarom de overige 83% van de Nederlanders zich hiervoor moet laten terroriseren? #dtv https://t.co/KdDT2KJUJS

— Paul Blom (@paulblom) December 31, 2018

Marnixstraat. Je maakt een te groot vuur dichtbij een huis. Dan flikker je daar al je vuurwerk in, dat dan alle kanten opschiet tegen gevels en mensen. Kijken wat er gebeurt. pic.twitter.com/tS175oQQIm

— Mereldev (@mereldev) January 1, 2019

Eervolle vermelding in Guinness Book of Records in de categorie 'hersenloze pyromanen' zullen ze bedoelen. pic.twitter.com/J328OOtGdt

— Paul van den Berg (@Fromdamountain) January 1, 2019

#scheveningen vreugdevuur iets groter dan gedacht. Tuinen, daken en duinen in de brand #heftig pic.twitter.com/Tk6hwEBNLh

— Boyke (@boyketenbroeke) January 1, 2019

Helaas vond grote groep jongeren in #Moerkapelle het nodig om hulpverleners met zwaar vuurwerk te bekogelen. Ik heb toestemming gegeven om ME te laten optreden. Verschillende charges zijn uitgevoerd. Inmiddels is het weer rustig. Wat een gênante vertoning. Ben diep teleurgesteld!

— Gert-Jan Kats (@gertjankats) January 1, 2019

Geschrokken van de toestand op Scheveningen. Ik kan me goed voorstellen dat dit voor veel Scheveningers een spannende nacht was. Er moet nog veel gepoetst en gerepareerd worden… toch alle goeds voor 2019! pic.twitter.com/qIymjpcN52

— Boudewijn Revis (@BoudewijnRevis) January 1, 2019

De chaos is compleet in #Scheveningen. Daken, tuinen en van alles staat daar in brand. pic.twitter.com/6c06lPEkK8

— Redactie District8 (@RedactieD8) January 1, 2019

Mijn overbuurman van pak 'm beet 60 jaar oud heeft in een verder compleet lege straat een pallet in de fik gestoken pic.twitter.com/f8xAtDnScq

— Han (@by_dope_demand) December 31, 2018

Twee doden, vijftien huizen Vlaardingen onbewoonbaar, kinderen gewond na explosie, acht mensen in oogziekenhuis, talloze autobranden, en dan moeten de landelijke cijfers over gewonden nog binnenkomen. Verbied knalvuurwerk. Organiseer gemeentelijke vuurwerkshows. #oorlogszone

— Kirsten Verdel (@locuta) January 1, 2019

49%. Nee sorry. Niet meer haalbaar #Vreugdevuur #Scheveningen #klimaatakkoord pic.twitter.com/N0Ize60avM

— Ron Fresen (@ronfresen) December 31, 2018

Misschien was gewoon handhaven toch beter geweest. pic.twitter.com/yspjwhGygG

— Wil Eikelboom (@wileikelboom) January 1, 2019

https://joop.bnnvara.nl/nieuws/onrustige-nieuwjaarsnacht-doden-gewonden-en-heel-veel-brand

Zes tips om thuis te verduurzamen (én tegelijk minder te betalen) (Vrij Nederland)

Daar sta je dan, met je emmertje water bij dat immense bos dat tot zo ver het oog reikt in lichterlaaie staat. Waar te beginnen? En gaat jouw emmertje die allesverzengende bosbrand ooit temmen?

Gevoelens van machteloosheid zijn de milieubewuste burger en consument al te bekend. Klimaatverandering is zo groot en intimiderend, dat de moed ons in de schoenen zakt nog voor we de thermostaat een graadje lager hebben gezet. Maar je groene daad maakt wel degelijk een verschil. Van alle broeikasgassen die Nederland uitstoot, is 22 procent voor rekening van huishoudens – met andere woorden: individuen als jij en ik. Indirect stoten we nog meer uit, want ook al vindt de productie van onze kleding en gadgets aan de andere kant van de wereld plaats, de vervuiling geschiedt nog altijd voor jouw genoegen (ook wel ‘verborgen impact’, waarover later meer).

In Nederland stoten we per persoon jaarlijks 10 ton CO2 uit. Dat is drie keer zoveel als de gemiddelde wereldburger.

Bovendien is – op je Amerikaanse nichtje na dan – niemand meer dan jij rijp voor een klimaatdieet. In Nederland stoten we per persoon jaarlijks 10 ton CO2 uit, drie keer zoveel als de gemiddelde wereldburger – drie keer! Je leeft en consumeert dus op veel grotere voet dan je toekomt en jouw goede daad kan dus ook veel meer impact hebben. Iedereen houdt van lekker lang douchen en voor iedereen voelt korter douchen als een offer. Maar als jij minder lang doucht, heeft dat veel meer invloed dan – bijvoorbeeld – een Indiër die wat minder water over zichzelf gooit.

Ecospecial Dit verhaal komt uit onze ecospecial 'Zo verbeteren we de wereld'. Bestel 'm hier. 7 november 2018
Duurzame daden

Onze uitbundige consumptie creëert ook een morele opgave. Wie heeft jou het recht gegeven op een veel grotere taartpunt dan de rest? Dat de rest van de wereld ook wat van de taart wil, is zonneklaar: in India, China en andere opkomende landen staan miljarden mensen te popelen om net zoveel te consumeren als jij en ik. Dit is geen excuus voor defaitistische drogredenen als ‘het heeft geen zin om zonnepanelen te plaatsen als ze in China elke dag een kolencentrale openen’. Want als wij niet binnen ons CO2-budget blijven, hoe kunnen we dat dan aan de rest van de wereld vragen? Overigens is China momenteel ’s werelds grootste investeerder in zon- en windenergie en is het dus niet ondenkbaar dat Chinezen aan óns zullen vragen wanneer we nu eens wat schoner worden.

Maar hé, de wereld redden is niet alleen maar kommer en kwel. Veel duurzame daden voelen goed. Bijna elke elektrische autorijder zegt nooit meer terug te willen naar een dampende diesel. Koop minder zooi en geniet van een opgeruimd huis. En vakantiegangers die zich deze zomer aan de Nederlandse in plaats van de Thaise zon laafden, merken verwonderd op “hoe mooi Nederland eigenlijk is en hoe heerlijk het is om lekker in eigen land op pad te gaan”.

Waarom zou je op anderen wachten om je aandeel te leveren?

Laat de moed je niet in de schoenen zakken: jij staat niet alleen met dat emmertje aan de rand van die brandende vallei. Iedereen die eet, stookt, koopt, reist – kortom: iedereen die leeft en consumeert, staat naar het vuur te kijken. En als iedereen helpt met blussen, komen we een heel eind. Waarom zou je op anderen wachten om je aandeel te leveren?

De meeste impact

Goed, je gaat dus aan de slag voor een beter klimaat. Waar te beginnen? Welke duurzame daad heeft de meeste impact? Door de bomen zie je al snel het bos niet meer en om de dag lees je wel weer ergens dat elektrische auto’s helemaal niet beter zijn voor het milieu (niet waar) of dat led-lampen nauwelijks effect hebben omdat we ze toch langer laten branden (een drogreden). Geen nood, Vrij Nederland helpt je op weg met een paar klimaatklappers (de term lenen we van voorlichtingsorganisatie Milieu Centraal, die ook veel informatie leverde voor dit artikel) waarmee je vandaag nog aan de gang kunt.

1. Echt, die trein is zo gek nog niet

Goed nieuws voor wie de file trotseert op weg naar zijn of haar werk: hier kun je een enorme klimaatklapper maken. Wie dagelijks tussen Utrecht en Amsterdam met de auto pendelt en overstapt op de trein, bespaart per jaar 3800 kilo CO2-uitstoot. Een flinke klapper, als je beseft dat de gemiddelde Nederlander jaarlijks 10.000 kilo CO2 uitstoot (let wel, dit zijn gemiddelden; individuele uitstoot kan enorm variëren).

Er zijn talloze redenen om toch in de auto te blijven zitten en elke automane forens heeft zijn persoonlijke favoriet. Maar er zijn ook uitstekende redenen om juist in de trein te willen reizen, en niet alleen omdat Nederlandse treinen op 100 procent windenergie rijden. De afgelopen maanden moest ik voor mijn werk dagelijks tussen Amsterdam en Utrecht treinen. Ik zag er tegenop, met name omdat ik vroeger in minder dan een half uurtje langs een lommerrijk kanaal en over de grachten naar mijn kantoor fietste. Maar het viel me alles mee.

Echt, autorijder: die trein is zo gek nog niet.

De recent verbouwde stations zijn makkelijk en snel toegankelijk en in een paar minuten wandel je van fietsenstalling naar perron. De treinen vallen zelden uit en ze vertrekken elke tien minuten. Er was bijna altijd plek en ik heb bijna nooit hoeven staan. ’s Ochtends genoot ik van mijn krant en koffie en ’s middags van een biertje en smartphone. De treinterreur die menig autorijder aandraagt als onoverkomelijk bezwaar – ik heb het niet mogen meemaken. Nu fiets ik weer naar mijn Amsterdamse kantoor en mis ik de trein een beetje. Echt, autorijder: die trein is zo gek nog niet.

2. Isolatie, een no-brainer

Bij ons in de straat zijn zonnepanelen het nieuwe statussymbool. ‘Heb jij nog geen panelen?’ pochen buurmannen naast hun gloednieuwe lease-Tesla. ‘Ik heb er net een setje voor een paar ruggen op laten leggen.’ Prachtig, maar niet de meest efficiënte milieumaatregel. Want in plaats van je dak vol te leggen met zonnepanelen die schone energie opwekken, is het doorgaans veel lonender om energieverbruik te voorkomen, bijvoorbeeld door isolatie.

Spouwmuren en het (schuine) dak van je huis isoleren leveren elk een jaarlijkse besparing op van maar liefst 1600 kilo CO2 per jaar. Een gemiddelde eengezinswoning zonder enige vorm van isolatie verliest veel warmte via de ramen, gevel, het dak en de vloer en verbruikt per jaar circa 3300 m3 gas voor verwarming. Een vergelijkbaar goed geïsoleerd huis heeft maar 600 m3 gas nodig. Dit scheelt volgens Milieu Centraal wel 1700 euro per jaar! Niet denken dat deze tip vooral de buren aangaat, want drie van de vier woningen in Nederland zijn nog niet maximaal geïsoleerd – grote kans dat jouw huis daar ook bij hoort.

Voor isolatie hoeft je bijna niets te doen, behalve een aannemer bellen.

Wie spaargeld heeft en chagrijnig wordt van de lage rentetarieven, heeft nu eindelijk een bestemming met een zonnig rendement gevonden. Zo levert spouwmuurisolatie hetzelfde rendement op als een spaarrekening met 10 procent rente. Je verdient je investering altijd terug en sneller dan je denkt. Het isoleren van een schuin dak levert je per jaar 550 euro op (bij een huis met een verwarmde zolder) terwijl de eenmalige kosten gemiddeld 4000 euro zijn. Zelfs op de Zuidas maakt een dergelijk rendement op een investering met gegarandeerde opbrengst indruk.

Het fijne van isolatie is dat het comfort geeft. Eindelijk warme voetjes, minder condens op de ramen, geen tochtvlagen meer in je nek en zelfs minder geluidsoverlast. Ook fijn: je hoeft er niets voor te laten, zoals korter douchen. Sterker: je hoeft er bijna niets voor te doen, behalve een aannemer bellen (oké, in deze hoogconjunctuur niet altijd makkelijk te vinden). Isolatie is een no-brainer.

3. Eet meer planten

Menig etentje wordt vergald door gepeperde discussies over de lange ecologische slagschaduw van vlees. Vlees eten is welhaast het nieuwe roken.

For the record: er zijn goede redenen om geen of minder vlees te eten, maar het is niet de grootste klimaatklapper die de gemiddelde Nederlander kan maken. Louter plantaardig eten levert 850 kilo CO2-besparing per jaar op (een derde van een vliegreis naar Thailand). Een voltijd vegetariër bespaart 460 kilo CO2 ten opzichte van een carnivoor. Wie vlees omwille het klimaat verruilt voor kaas, houdt zichzelf een beetje voor het lapje: de klimaatimpact van kaas is vergelijkbaar met die van rundergehakt.

Een kilo vlees vereist doorgaans 5 kilo plantaardig veevoer. Om dit veevoer te maken, zijn veel grondstoffen, land, water en energie nodig

Evengoed: bewust je eiwitten kiezen loont. Een kilo vlees vereist doorgaans 5 kilo plantaardig veevoer. Om dit veevoer te maken, zijn veel grondstoffen, land, water en energie nodig. Een veelvoud van de hoeveelheid die nodig is voor dezelfde hoeveelheid eiwit in plantaardige producten. De klimaatbelasting per eiwittenbron kan tot een factor 50 verschillen.

Zo komt voor een in de supermarkt gekochte kilo bonen 1 kilo CO2 vrij. Voor vegaburgers is dat 2,6 kilo CO2, voor noten 3,2 kilo, voor runderkroketten 5,2 kilo (dat wordt een leuke discussie in de kantoorkantine), voor kip 6,8 kilo, voor kaas 10 kilo, voor biefstuk 34 kilo en voor lamsbout maar liefst 51 kilo CO2 (let wel, deze cijfers slaan op kilo’s van het product, niet stuks).

Ook af en toe van vlees genieten heeft zijn prijs. Een gezin dat zich één keer per week laaft aan een lekker biefstukje, zorgt op jaarbasis voor bijna evenveel CO2-uitstoot (0,9 ton CO2) als het volledige stroomverbruik in een gemiddeld huishouden (1,2 ton CO2). Om dat te compenseren, moeten meer dan 40 bomen een jaar lang groeien. Da’s best veel – weinig gezinnen kunnen in hun achtertuinen zoveel bomen planten.

4. Let op de kleintjes (maar niet te veel)

Thuis glipt er veel energie door je vingers. Of beter: langs je deuren en lichtknopjes. Denk aan kamerdeuren op een kiertje, licht dat blijft branden in verlaten kamers en ongebruikte slaapkamers waar de radiator prinsheerlijk staat te loeien.

Kleintjes kunnen gevoelig zijn voor het ijsbeer-argument (‘De hele dagje stond je lampje aan, nu hebben die ijsberen weer een ijsschots minder!’). Oudere kinderen zijn lastiger te vangen.

Deze kleine energielekken zijn niet de makkelijkste om te stelpen. Elke ouder weet hoe hondsmoeilijk het voor die lieve schatjes is om gewoon de deur achter hun kont dicht te doen. Of het licht in je kamer uit te doen als je er niet meer bent. Kleintjes kunnen gevoelig zijn voor het ijsbeer-argument (‘De hele dagje stond je lampje aan, nu hebben die ijsberen weer een ijsschots minder!’). Oudere kinderen zijn lastiger te vangen. Boetes voor verspilling die worden ingehouden op het zakgeld gaan misschien wat ver, maar toch is het goed om bij de financiële gevolgen van deze kleine huishoudelijke ecozonden stil te staan.

Volgens voorlichtingsorganisatie Milieu Centraal levert het gemiddeld 200 euro per jaar op als je structureel kamerdeuren sluit en alleen ruimtes verwarmt waar je veel bent. Andere kleintjes om op te letten: ’s nachts de thermostaat op 15 graden (80 euro), thermostaat overdag op 15 graden als er niemand is (140 euro), bij aanwezigheid de thermostaat een graad lager dan je gewend bent (80 euro; als je bezig bent is 19 graden vaak warm genoeg); niet verwarmen van je slaapkamer (70 euro) en de verwarming een uur voor nachtrust een graad lager (15 euro).

Richt je overigens niet te veel op deze kleintjes. Ze kosten veel mentale energie waardoor je al snel het gevoel krijgt dat jij je aandeel wel levert aan een schonere wereld. Niet langer dan 5 minuten douchen is natuurlijk prima, maar levert ‘slechts’ 180 kilo CO2-besparing per jaar op. Spouwmuren isoleren levert bijna tien keer zo veel op en niet naar Thailand vliegen vijftien keer zoveel. Alle kleine beetjes helpen, maar helaas slechts een beetje. De transitie naar een duurzame wereld vraagt grote stappen. Verlies de echte klimaatklappers niet uit het oog.

5. Koop minder zooi

De koe in menige groene kamer zijn de spullen die we kopen. Babette Porcelijn spreekt in haar gelijknamige boek over ‘verborgen impact’: de ecologische gevolgen van ons consumptiepatroon laten zich vaak vooral gelden waar de productie plaatsvond, dus buiten onze landsgrenzen. ‘We kijken vooral naar de CO2-uitstoot van onze eigen auto’s en huishoudens, maar niet naar de vervuiling, de ontbossing en het grondgebruik als gevolg van de productie van onze mobieltjes, laptops, kleding et cetera,’ legt Porcelijn uit in een interview in NRC Handelsblad. Deze gevolgen onttrekken zich aan ons zicht: de verborgen impact.

Om 64 laptops te produceren, moet 10.000 kilo erts worden gedolven, wat in totaal slechts 50 gram goud oplevert.

Porcelijn stelde met behulp van onderzoeksinstituut CE Delft en adviesbureau Ecorys een top-tien op van de vervuilers in ons consumptiepatroon. Op één staat ‘spullen’. Porcelijn: ‘Denk aan iPads, speelgoed, kerstballen, meubels en gadgets, producten die duizenden kilometers afleggen per vervuilend schip of vliegtuig. En wat nog erger is: voor de productie van spullen zijn veel grondstoffen nodig. Een laptop bijvoorbeeld bevat goud, nikkel, koper, kobalt, tin en glas. Om 64 laptops te produceren, moet 10.000 kilo erts worden gedolven, wat in totaal slechts 50 gram goud oplevert. De mijnbouw en productie zijn verreweg de vervuilendste fase in het gebruik van elektronica en de meeste andere spullen.’

Zo gebruiken we vijf tot zes keer zoveel energie als we denken; die energie zit verborgen in de dingen die we dagelijks kopen en gebruiken, schrijft Porcelijn in De Verborgen Impact (2016). Van onze spullen is grosso modo 85 procent van de impact verborgen (de keten van maken en vervoeren) en vindt slechts een klein deel plaats dichtbij huis, zoals elektriciteitsverbruik tijdens het gebruik van het product (8 procent). Met andere woorden: fijn dat je elektriciteitsrekening en bijbehorende CO2-uitstoot daalt, maar vergeet niet dat deze vervuiling slechts een topje van de ijsberg is. Door minder zooi te kopen, verlaag je je impact pas echt.

6. Kies een andere bank en energieleverancier

Met wat formuliertjes en muisklikken scoor je snel en makkelijk veel groene punten. Stap bijvoorbeeld over naar een groene bank. Laat die oranje witwasleeuw met graaibaas in zijn eigen sop gaarkoken en kies voor een eerlijke bank die echt groen is. Ga naar www.eerlijkegeldwijzer.nl/bankwijzer en zie dat Triodos Bank boven andere banken uittorent omdat het niet winst maar algemeen welzijn vooropstelt. Overstappen is niet eng of een gedoe, gewoon een formulier invullen en de rest gaat vanzelf.

Ook een energieleverancier die geen sjoemelstroom levert draagt bij aan een schonere wereld.

Ook een energieleverancier die geen sjoemelstroom (grijze stroom die met een betekenisloos certificaat als groen over de toonbank gaat) maar zuivere wind- of zonne-energie levert, draagt bij aan een schonere wereld. VN’s Het Geweten (zie VN #3, 2017) verkoos De Unie (lokale energiecoöperaties), Qurrent, Pure Energie en Vandebron uit tot ’s lands groenste energiemaatschappijen. Ook hier regel je je overstap met wat muisklikken en stralen je ledlampen voortaan met minimale CO2-uitstoot.

Aan de slag

Zo moeilijk is een groener leven dus niet. Gelukkig maar, want als we op deze voet doorgaan, is de aarde over vier jaar 1,5 graad opgewarmd. Over negentien jaar (dat is helemaal niet zo ver weg, mijn jongste dochter is dan zo ongeveer afgestudeerd) is het twee graden warmer – volgens klimaatwetenschappers de rode lijn die we niet moeten overschrijden om ontwrichtende klimaatverandering te voorkomen. Die allesverzengende bosbrand is dan echt oncontroleerbaar geworden. Dus kies je klimaatklappers en ga aan de slag.

Het bericht Zes tips om thuis te verduurzamen (én tegelijk minder te betalen) verscheen eerst op Vrij Nederland.

https://www.vn.nl/zes-tips-om-thuis-te-verduurzamen-en-tegelijk-minder-te-betalen/