Tweede Kamerverkiezingen 2021: wat willen de politieke partijen met… dieren? (Metronieuws)

https://www.metronieuws.nl/wp-content/uploads/2021/02/Esther-Ouwehand-verkiezingen.jpg

Voor de Tweede Kamerverkiezingen hebben de politieke partijen uitgebreide verkiezingsprogramma’s samengesteld. Metro filtert deze in een serie. Hoe staan de partijen tegenover thema’s als de coronacrisis, criminaliteit en werk? Deze keer: de dieren.

Eerder stelde Metro de nieuwe partijen en hun ideeën al voor. Zij doen op 17 maart voor het eerst aan de verkiezingen mee. In totaal kun je stemmen op 37 partijen.

Ideeën en beloften richting de verkiezingen

In deze serie van 9 gaan we in op verschillende thema’s van de politieke partijen die op dit moment in de Tweede Kamer zitten. In deze aflevering: wat zijn richting de verkiezingen de ideeën, beloften en/of opvallende punten over dieren? De partijen staan op de volgorde die je op 17 maart bij de verkiezingen ook op je stembiljet zult aantreffen.

1 VVD

Lijsttrekker: Mark Rutte. Het weiden van koeien en het bemesten van grond moet zonder vergunning mogelijk zijn. Voldoende ruimte voor onze vissers om te kunnen blijven vissen. Ook komt er ruimte voor nieuwe technieken en vormen van visserij. Een internationaal verbod op wildmarkten ter bescherming van de volksgezondheid. Hogere straffen voor dierenmishandeling en een levenslang verbod op het houden van dieren voor recidivisten. Een lijst opstellen van dieren die geschikt zijn als huisdier. Dieren die niet geschikt zijn als huisdieren en niet op deze lijst staan, mogen niet meer gehouden.

Het hele verkiezingsprogramma van de VVD vind je hier.

2 PVV

Lijsttrekker: Geert Wilders. Door de PVV is er een Dierenpolitie gekomen. De capaciteit daarvan wordt uitgebreid. Dierenmishandeling is een gruwel en moet hard worden bestraft. Niet alleen met hoge gevangenisstraffen, maar ook met een levenslang verbod om dieren te houden. Invoering Snoetje & Pluisje-wet: hiermee staan we 70-plussers met een laag inkomen financieel bij in de noodzakelijke medische behandeling van hun huisdier. Overal ligt halal-vlees in de schappen, afkomstig van ritueel geslachte dieren die zonder verdoving zijn doodgebloed. In een beschaafd westers land mag dit geen plaats hebben.

Het hele verkiezingsprogramma van de PVV vind je hier.

3 CDA

Lijsttrekker: Wopke Hoekstra. Wij zetten de modernisering en innovatie van de veehouderij voort, bijvoorbeeld door via stalaanpassingen emissies verder te beperken. Het is belangrijk dat de sector zelf deze innovatie omarmt om de duurzaamheid- en dierenwelzijn doelen te behalen. Nederland zonder boeren en vissers is als het Rijksmuseum zonder Rembrandts. We moeten zuinig op hen zijn, net als op de schilderijen.

Het hele verkiezingsprogramma van het CDA vind je hier.

4 D66

Lijsttrekker: Sigrid Kaag. Bij de bouw van nieuwe projecten en bij renovatieprojecten wordt actief rekening gehouden met de leefgebieden van dieren in en rondom gebouwen. Veel natuurgebieden in Nederland zijn van elkaar gescheiden in kleine en geïsoleerde gebieden. Dit brengt dier- en plantensoorten in gevaar. Leefgebieden moeten groter. Door dieren meer restproducten te voeren, zoals voedselresten, gewasresten en insecten, komt er meer grond beschikbaar om voeding voor menselijke consumptie te telen. We willen beter omgaan met dieren in de landbouw. D66 wil een eind maken aan de bio-industrie.

Het hele verkiezingsprogramma van D66 vind je hier.

5 GROENLINKS

Lijsttrekker: Jesse Klaver. GroenLinks wil naar een systeem waarin gezondheid van mensen en dieren het uitgangspunt is, schaalvergroting niet noodzakelijk is om te overleven. Dieren zijn geen productiemiddelen die ten dienste staan van de mens, maar levende wezens die ruimte en bescherming verdienen. Voor een toekomstbestendige landbouw moet de veestapel halveren. Transport van levende dieren mag niet langer dan vier uur duren en houders van dieren worden verplicht hun dieren te beschermen tegen hittestress. Dierenfokkers en -handelaren mogen alleen werken met een vergunning waarmee strikte gezondheidsvoorwaarden worden geborgd.

Het hele verkiezingsprogramma van GROENLINKS vind je hier.

6 SP

Lijsttrekker: Lilian Marijnissen. We stoppen met de bio-industrie. Weidegang wordt verplicht. Een stevige beperking van de veestapel is nodig om verdere milieu- en klimaatschade tegen te gaan. Door een importverbod voor elke soort bont maken we Nederland bontvrij.

Het hele verkiezingsprogramma van de SP vind je hier.

7 PvdA

Lijsttrekker: Lilianne Ploumen. Voor de vissen (en het milieu) willen we de oceanen plasticvrij maken. We verbeteren dierenwelzijn in Nederland. Subsidies voor de intensieve veehouderij en dieronvriendelijke ontwikkelingen zoals luchtwassers passen daar niet bij. Nertsenfokkerijen worden in Nederland per direct verboden. Het couperen van biggenstaarten tast het welzijn van biggen aan en stopt. Een verbod op de handel en tentoonstellen van honden en katten die in Nederland niet mogen gefokt.

Het hele verkiezingsprogramma van de PvdA vind je hier.

8 ChristenUnie

Lijsttrekker: Gert-Jan Segers. De ChristenUnie staat terughoudend tegenover chimeren: mengvormen van dierlijke en menselijke cellen waarmee mogelijk menselijke organen worden gekweekt in dieren. De verkoop en het gebruik van wensballonnen wordt verboden. Het risico op natuurbranden en het verstrikt raken van dieren wordt hiermee teruggedrongen. We voeren dierrechten in voor geiten en kalveren, zodat het mogelijk wordt een plafond in te stellen voor het houden van deze dieren. Daders van dierenmishandeling krijgen een houdverbod om te voorkomen dat ze opnieuw de fout ingaan.

Het hele verkiezingsprogramma van de ChristenUnie vind je hier.

9 Partij voor de Dieren

Lijsttrekker: Esther Ouwehand. Dieren hebben het recht om te leven naar hun aard. De mens laat de dieren met rust. Zo hebben we niet te maken met een overvloed aan infectieziekten. Een radicale krimp van het aantal dieren in de veehouderij is noodzakelijk om boeren, dieren en natuur te bevrijden uit een doodlopend landbouwsysteem. De bio-industrie is letterlijk ziekmakend, er moet zo snel mogelijk een einde aan komen. Met een meer plantaardige landbouw besparen we dieren onnoemelijk veel leed. Kies partij. Kies voor de dieren. Voor de planeet. Voor jezelf.

Het hele verkiezingsprogramma van de Partij voor de Dieren vind je hier.

10 50PLUS

Lijsttrekker: Liane den Haan. Gebruik van kunstmest en gif in de landbouw en antibiotica in de veehouderij moetsterk verminderd worden. Beperking van grootschalige intensieve veehouderij; stimulering van kleinschalige kwaliteitsbedrijven. De Nederlandse visserij moet meer steun krijgen tegen onredelijke Europese maatregelen.

Het hele verkiezingsprogramma van 50PLUS vind je hier.

11 SGP

Lijsttrekker: Kees van der Staaij. Met investeringsregelingen, omschakelvergoedingen en garantstellingen kunnen ondernemers ondersteund worden bij het nemen van milieu- en dierenwelzijnsmaatregelen en herinrichting van hun bedrijf. Dieren behoren tot Gods schepping en hebben een eigen intrinsieke waarde. We mogen ze gebruiken, maar zeker niet misbruiken. Het massaal doden van vee en vernietigen van vlees (om economische redenen) bij uitbraken van dierziekten mag nooit meer voorkomen. Nederland moet zich daarvoor inzetten in Brussel. Het aantal proefdieren moet echt omlaag. De veiligheid van mensen mag daar echter niet door in gevaar komen (dus investeren in alternatieven).

Het hele verkiezingsprogramma van de SGP vind je hier.

12 DENK

Lijsttrekker: Farid Azarkan. Verregaande maatregelen om de dierdichtheid en intensiviteit van de landbouw terug te dringen. Zo wordt het stikstofprobleem opgelost en kleinschaligere landbouw bewerkstelligd. Versterking van hoogwaardige natuurgebieden.

Het hele verkiezingsprogramma van DENK vind je hier.

13 Forum voor Democratie

Lijsttrekker: Thierry Baudet. Minder management en meer handhavers voor dierenwelzijn. Strenger straffen voor ernstige mishandeling / verwaarlozing van dieren. Aanpakken doorfokken van dieren met erfelijke aandoeningen. Bescherming boeren en veehouders tegen de wolf. De maximale gevangenisstraf voor het (ernstig) mishandelen of verwaarlozen van een dier moet worden verhoogd van drie naar vijf jaar. Dierenbeulen krijgen een levenslang verbod op het houden van dieren. Dieren die in omheind gebied leven, zoals de Oostvaardersplassen, laten verhongeren is niet aanvaardbaar.

Het hele verkiezingsprogramma van Forum voor Democratie vind je hier.

Tweede Kamerverkiezingen 2021: wat willen de politieke partijen met… de coronacrisis?

https://www.metronieuws.nl/in-het-nieuws/binnenland/2021/03/tweede-kamerverkiezingen-2021-wat-willen-de-politieke-partijen-met-dieren/

Nieuwe sloten, tweets, een brandbrief: moeten media elk detail rond FvD verslaan? (NPO Radio 1 Cultuur & Media)

https://www.nporadio1.nl/images/2020/11/26_fb63eb68bf_ANP-424537715.jpg

De heisa bij Forum voor Democratie duurt voort. Thierry Baudet trad af als lijsttrekker na publicaties van Het Parool over nazisympathieën en antisemitische en homofobe uitingen bij de jongerentak van de politieke partij. Vervolgens stelde Baudet zich weer verkiesbaar, schreef een lijsttrekkersverkiezing uit, maar kandidaat-Kamerleden en bestuursleden van de partij keren zich nu één voor één tegen de FvD-oprichter. Er wordt zelfs gesproken over het royeren van Baudet als lid.

{prepr_video nid="b2700a14-948e-4743-b2f3-e83221f51f87" caption="Het Mediaforum met Ronald Ockhuysen en Bert Huisjes" image=""}

"Dit heeft alle kenmerken van een Griekse tragedie, waarin iemand omgeven lijkt te zijn door mensen die hem op het schavot willen hebben. Alles komt samen, Rome staat in brand, instortende zuilen, Brutus om je heen, een echte tragedie", zegt Bert Huisjes, hoofdredacteur van WNL in Spraakmakers.

In de uitzending van Goedemorgen Nederland van WNL werd Baudet donderdagochtend live geconfronteerd met reacties uit te partij. Met name op het verhaal in de Telegraaf waarin partijprominent Nicki Pouw vertelt dat Baudet allerlei antisemitisme uitspraken deed tijdens een partijetentje afgelopen vrijdag. Ook Eva Vlaardingerbroek reageerde in de uitzending en schaarde zich achter Nicki Pouw. En daarmee tegen Baudet. Ze noemde de acties van Baudet 'paniekvoetbal'.

{twitter url="https://twitter.com/AlexanderNL/status/1331877581520576513" }

"Er kwamen ook voor-sprekers aan het woord", zegt Bert Huisjes, doelend op sprekers die de kant van Baudet kozen. "Dus het was geen tribunaal. Je zag een man die diep gekwetst was. Dit was echt een 'ook jij Brutus?-moment' voor hem denk ik", aldus Huisjes.

Huisjes, die net uit de uitzending kwam van Goedemorgen Nederland, legt uit hoe dat eraan toe gaat. "Dit ontwikkelt zich tijdens een uitzending. We laten die reacties live horen, maar je wil niet alle aanklagers op een rij zetten." Huisjes zegt ook dat Baudet van te voren wist dat er reacties zouden komen. "En je wil een mix hebben van mensen die de boedelscheiding begrijpen en mensen die hem weg willen. Anders zet je iemand op een tribunaal waarbij de uitkomst bij voorbaat kenbaar is. Dat mag niet gebeuren." 

Hét etentje

Ronald Ockhuysen, hoofdredacteur van Het Parool, reageert ook op het optreden van Baudet vanmorgen bij Goedemorgen Nederland. Hij vindt het vooral opmerkelijk dat Baudet de uitspraken die tijdens het partij-etentje vrijdag zouden zijn gedaan, niet ontkent in de uitzending van WNL. "Hij roept van alles, maar hij zegt niet: dat heb ik niet gezegd. Hij zegt dat hij een andere herinnering heeft aan die avond, maar dat is wat anders." Huisjes vult aan. "Hij heeft wel gezegd hij niet antisemitisch is en dat er geen verschil tussen mensen is, dus dat heeft hij duidelijk benoemd."

Trial by Media

De media fungeert als "doorgeefluik van een machtsstrijd binnen die partij", noemt Huisjes het. "Dit is een machtsstrijd pur sang, dit gaat om de leden, wie is Forum, wie mag aan het stuur zitten? Dit is een burgeroorlog binnen de partij. Dat Baudet in de uitzending zit, is een aandeel in die oorlog."

Van journalistiek naar een soap

Hoe lang blijft dit journalistiek belangrijk en wanneer wordt het een soap? "Dat is heel ingewikkeld", zegt Ockhuysen. Nieuws gaat als een veenbrand en gaat maar door. Op elke redactie is de vraag 'Wat publiceren we wel en wat niet?'. Op een gegeven moment zijn er verhalen over sloten die zijn vervangen, steeds moet je die afweging maken. En bij WNL ontstond het nieuws ter plekke."

De hoofdredacteur van Het Parool legt uit waarom FvD veel nieuwswaarde heeft. "Deze partij speelt een belangrijke rol, veel Nederlanders hebben erop gestemd. Hij heeft een gevoel losgemaakt in Nederland, veel mensen voelen zich niet vertegenwoordigd door de gevestigde orde. Die mensen kan hij bereiken. Dat zo'n nieuwe partij zichzelf in korte tijd weer opblaast, dat is groot nieuws."

{prepr_audio nid="20daaecb-f68c-4bad-9ac6-7c4f7ed2bf20" caption="Het Mediaforum met Ronald Ockhuysen en Bert Huisjes" }

{articles "Baudet stelt 'boedelscheiding' voor" id="27938" } 

Download de NPO Radio 1-app

Met onze app mis je niks. Of het nou gaat om nieuws uit binnen- en buitenland, sport, tech of cultuur; met de NPO Radio 1-app ben je altijd op de hoogte. Download 'm hier voor iOS en hier voor Android.

{articles "'Forum voor Democratie ís Thierry Baudet, dat is een probleem voor de partij'" id="27888" }

https://www.nporadio1.nl/cultuur-media/27939-media-analyse-fvd-dit-is-een-burgeroorlog-binnen-de-partij

Chris Aalberts – In Brabant kiepert FvD vakkundig alle verkiezingsbeloften over klimaatbeleid uit het raam  (ThePostOnline)

https://tpo.nl/wp-content/uploads/2019/03/thierry-baudet-2.jpg

Van alle commotie is niet meer zoveel over, deze donderdagmiddag in het provinciehuis van Noord-Brabant. Het is tijd voor de presentatie van het nieuwe coalitieakkoord van VVD, FvD, CDA en Lokaal Brabant. De aanloop naar deze coalitie had nogal wat voeten in de aarde. Bij het CDA was het verzet immens met brieven van prominente leden en rebellerende afdelingen die opriepen niet met FvD in zee te gaan. Deze donderdag is alle kritiek verstomd, al is het maar omdat we door corona naar de bekendmaking van het akkoord moeten kijken via een livestream. Boe roepen heeft weinig zin.

‘Deze presentatie bestaat vrijwel geheel uit gemeenplaatsen, hetgeen een prachtige illustratie is van deze uiterst saaie bestuurslaag’

Een blonde vrouw in een soort verpleegstersjurk – Karen – stelt zich voor als de woordvoerder voor gedeputeerde staten en leidt ons door het programma. Dit uur bestaat uit wat gladde video’s van de fractievoorzitters en de nieuwe gedeputeerden, aangevuld met wat rondjes vragen aan dezelfde mensen, deels van de mensen thuis en deels van de fysiek aanwezige pers. Het probleem laat zich raden: Karen werkt als ambtenaar voor de gedeputeerden. De meeste mensen aan wie zij vragen stelt zijn haar toekomstige bazen. Dat levert dus geen vuurwerk op.

Deze presentatie bestaat vrijwel geheel uit gemeenplaatsen, hetgeen een prachtige illustratie is van deze uiterst saaie bestuurslaag. Alle hete hangijzers rond deze coalitie worden vakkundig vermeden. Wat is het realiteitsgehalte van de plannen, hoe zit het met het draagvlak, waarom doet het CDA met zoveel interne oppositie eigenlijk mee en wat verandert er nu precies door toedoen van FvD? Karen vraagt nooit door want ze wil haar baan niet kwijt. Alleen door goed te luisteren kunnen we leren wat hier aan de hand is.

‘De kans dat er stabiliteit gaat komen is echter klein: de coalitie heeft een meerderheid van één zetel en kent twee instabiele coalitiepartijen’

Het Brabantse VVD-opperhoofd Christophe van der Maat prijst in een video de nieuwe coalitie aan. De maandenlange minderheidscoalitie is ten einde. We gaan nu vooruit kijken en het bestuur wordt weer stabiel, horen we. Van der Maat verwijst daarmee naar de rumoerige periode die men hier heeft doorgemaakt. De kans dat er stabiliteit gaat komen is echter klein: de coalitie heeft een meerderheid van één zetel en kent twee instabiele coalitiepartijen: een deel van het CDA wil deze samenwerking sowieso niet en FvD kent ongeveer maandelijks afsplitsingen. Woordvoerder Karen praat door alsof er niets aan de hand is.

VVD-mevrouw Suzanne Otters mag vertellen dat voor deze coalitie is gekozen vanwege het draagvlak, maar daar ontbreekt het nu juist aan. Niemand zegt er iets van. Zelfs de VVD lijkt niet erg blij te zijn. Van der Maat wil niet vertellen waar hij het meest trots op is. Er zijn ‘heldere accenten’ gelegd en ‘een paar nieuwe dingen’ in gang gezet. De partij van de kleine overheid krijgt deze middag de vraag waarom er zeven gedeputeerden zijn in plaats van vijf. Van der Maat komt niet verder dan dat het ‘een bijzondere tijd’ is en dat het om ‘resultaten’ gaat. De woordvoerder neemt er natuurlijk genoegen mee.

‘Een bindend referendum kan grondwettelijk gewoon niet’

De mevrouw van het CDA – Ankie de Hoon – maakt al helemaal geen ontspannen indruk. Ze versterkt het beeld dat ze onzeker is door te melden dat ze kort geslapen heeft. Ze heeft allerlei saaie clichés in de aanbieding: het CDA is een middenpartij, er zijn veel mensen met verschillende meningen, ze loopt daar niet voor weg en ze wil de afspraken realiseren. Het onderhandelen ging sowieso heel constructief en nu komt het toch echt aan op de uitvoering. Ze gaat nog praten met de leden, maar de coalitieafspraken zijn leidend. Enthousiasme ziet er echt anders uit. Bij het minste of geringste gaan er problemen ontstaan.

FvD-fractievoorzitter Eric de Bie mag gedeputeerde worden en legt vandaag veel nadruk op het woord ‘draagvlak’. Hij meldt meteen dat er een bindend correctief referendum komt. Op zich is dat wel een prestatie: een recente motie van D66 voor een correctief bindend referendum sneuvelde. Toch blijft het voorstel van de nieuwe coalitie dubieus: een bindend referendum kan grondwettelijk gewoon niet. Al snel wordt duidelijk dat de coalitie de uitslag van eventuele referenda zal volgen. Sterk is dat niet: men kan deze afspraak niet structureel invoeren, hooguit voor de komende drie jaar. Dit plan vloekt met het idee dat Statenleden zonder last stemmen en of het waargemaakt kan worden hangt af van die ene zetel meerderheid.

‘De Bie – te dom, te onervaren of te ijdel, of alledrie – trapte er met open ogen in’

Een echt referendum invoeren is echt wat anders. VVD en zeker het CDA zijn nooit voorstanders geweest van referenda. En dus sturen ze FvD met een kluitje in het riet: er ligt nu een boterzachte tijdelijke afspraak die hooguit geldt voor de periode tot maart 2023. Als een referendum echt een nare uitslag oplevert kunnen CDA en VVD deze alsnog negeren en desnoods de coalitie laten vallen. Ze worden hierbij geholpen door de bestaande controverse: linkse partijen zullen FvD graag vervangen om de simpele reden dat zij de huidige coalitie niet aan kunnen zien.

FvD-gedeputeerde Eric de Bie gaat zich vooral bezighouden met energie. Weten we het nog? FvD ging in maart 2019 zalen in Nederland af om te vertellen dat de partij korte metten zou maken met het veel te dure klimaatbeleid, de lelijke windmolens en inefficiënte zonneweides. Er was veel applaus voor. En dus dachten VVD en CDA bij deze tussentijdse formatie: laten we de partij die hier altijd de grootste mond over heeft deze portefeuille in de maag splitsen. Zo geschiedde. De Bie – te dom, te onervaren of te ijdel, of alledrie – trapte er met open ogen in.

‘Zo vliegen de verkiezingsbeloften binnen tien minuten het raam uit’

Er verscheen donderdag een FvD-video die suggereert dat de partij windmolens gaat tegenhouden. Nou niet dus: de coalitie gaat zich aan bestaande afspraken houden, zo gaf De Bie toe. Bijvoorbeeld bij het plaatsen van windturbines. Zo vliegen de verkiezingsbeloften binnen tien minuten het raam uit. FvD wil graag kernenergie, weet De Bie, maar daar heeft men geen harde afspraken over gemaakt. Het voornemen is ondertussen om in Brabant in 2030 vijftig procent duurzame energie te hebben, het dubbele van de landelijke eis. Waarom doet GroenLinks eigenlijk niet mee aan deze klimaatcoalitie, vraag je je af.

Een kijker wil weten of klimaatverandering door de mens komt. Daar is FvD toch sceptisch over? De Bie meldt dat het klimaat verandert en wil daar graag oplossingen voor vinden. Voor FvD in Brabant is klimaatverandering dus beslist geen vraagteken, wat Baudet in Den Haag ook mag roepen. Uitspraken van ‘landelijke politici’ doen er in Brabant sowieso niet toe, meldt De Bie, want we zijn hier in Brabant. Op landelijk gedoe gaan de gedeputeerden natuurlijk niet reageren. We zijn heel benieuwd hoe lang het CDA zijn gemak houdt als Baudet weer eens roept dat de partij Nederland wil vernietigen.

‘Daar zien we de onzichtbare hand van CDA en VVD weer: die Smit zien we nooit meer terug’

Om de deconfiture van FvD in Brabant compleet te maken komt ook het nieuwe FvD-gezicht Peter Smit aan het woord. Hij was als wethouder in Oisterwijk nooit op enige FvD-sympathieën te betrappen. Toch lijkt hij wel te voldoen: hij is net als De Bie een windvaan, want in Oisterwijk was hij druk bezig met het bouwen van windmolens. Dan kan hij ook wel FvD-gedeputeerde worden, zal iedereen gedacht hebben.

Smit heeft de portefeuille ‘water en bodem’ in de wacht gesleept. Daar zien we de onzichtbare hand van CDA en VVD weer: die Smit zien we nooit meer terug. Zijn eerste zinnen in het provinciehuis gaan over te veel regen en periodes van droogte. Smit legt uit hoe hij de bosbranden in de Peel gaat oplossen. Hij gaat dat doen door meer water vast te houden en de samenwerking met de waterschappen ‘met meer kracht’ ter hand te nemen. De waterschappen zijn immers ‘natuurlijke partners’ van de provincie. Ook gaan met Smit gaat andere beleidsterreinen ‘aangehaakt worden’. Bent u daar nog?

Al met al hadden CDA en VVD deze totale deconfiture van FvD best met wat meer trots mogen presenteren.\

 

Verzet je tegen RSI, muisarmen en ander lichamelijk leed, gebruik een ergonomisch laptopstandaard!

https://tpo.nl/wp-content/uploads/2020/05/Screen-Shot-2020-05-08-at-13.18.10.png

Chris Aalberts – In Brabant kiepert FvD vakkundig alle verkiezingsbeloften over klimaatbeleid uit het raam 

https://tpo.nl/2020/05/08/chris-aalberts-in-brabant-kiepert-fvd-vakkundig-alle-verkiezingsbeloften-over-klimaatbeleid-uit-het-raam/

Waardoor is de millennial van slag? Op zoek naar antwoorden met Denker des Vaderlands Daan Roovers (Vrij Nederland)

SoundCloud

Deze dienst is alleen beschikbaar wanneer alle cookies zijn geaccepteerd

Wijzig cookie voorkeur

Liever luisteren dan lezen? Menno heeft zijn verhaal ook ingesproken.

Dit gesprek met Daan Roovers moest een gesprek worden over de epidemie van burn-outs en andere geestelijke ellende onder jongeren. Millennials, studenten, ‘generatie Y’: ze zouden gebukt gaan onder stress, studiedruk en een streven naar perfectie. Via de mail vroeg Roovers me vooraf wat research te doen. ‘We moeten een beetje een empirische bodem hebben waar ik mijn analyses op kan loslaten, zodat het geen 1800 woorden feitenvrij gefilosofeer wordt.’

Natuurlijk, voor feitenvrij gefilosofeer word je geen Denker des Vaderlands. Maar toen werd het lastig. Er blijken weinig cijfers te bestaan over burn-outs en depressie, laat staan onder jongeren. De cijfers die er wél zijn, suggereren geen grote stijging. ‘Anders dan de media ons willen doen geloven, is burn-out niet spectaculair gestegen,’ stelde hoogleraar arbeids- en organisatiepsychologie Wilmar Schaufeli vast in De Psycholoog.

Zijn opgebrande jongeren dan wel zo’n ‘kwestie van deze tijd’, waar deze rubriek over dient te gaan? Jawel, maar op een andere manier. ‘Dat jongeren vaker burn-out zijn is niet evident, maar ze ervaren wél vaak de bijbehorende klachten,’ zegt Roovers. ‘Ze benóemen het ook zo. Als mijn studenten een opdracht niet af krijgen, zeggen ze vaak dat ze ziek zijn. Dat is volgens mij niet altijd zo, maar het kan wel een self-fulfilling prophecy worden.’

Watjes

Een cross-analyse van diverse onderzoeken die het Interstedelijk Studenten Overleg uitvoerde, liet zien dat de helft van de studenten zegt te worstelen met problematische stress en een derde met ‘psychische klachten’. Subjectief, maar daarmee niet onwaar.

De millennialeske onderbuik is van slag, en Roovers wil er de stethoscoop tegenaan houden. Zelf kan ik dienen als proefkonijn. Ik ben geboren in 1991, midden in het tijdvak 1981-2000, waarin je geboren moet zijn om millennial te heten. Een echte Y. Daan Roovers, geboren in 1970, is op haar beurt een echte generatie-X’er.

De oorzaak van problemen wordt niet in het systeem gezocht, maar in het individu, ziet Roovers.

De Y en de X spreken elkaar in de sfeervolle werkkamer van de X, in een gebouw voor kantoorunits in Amsterdam. Er staan verweerde houten bureaus en een ouderwets filterkoffieapparaat – kwestie van tijd tot zo’n bakbeest weer hip wordt onder millennials. ‘Interessanter dan of er sprake is van een burn-outepidemie,’ zegt Roovers terwijl ze twee koffiemokken volschenkt, ‘is de vraag: waarom zijn dergelijke termen zo’n aantrekkelijke manier om de situatie te beschrijven?’

Een van de theorieën is dat jongeren van nu watjes zijn. ‘Zo kun je het zien,’ zegt de filosoof, wetende dat deze kritiek van alle tijden is, want in de vierde eeuw voor Christus klaagden Socrates en Plato al steen en been over de luie en ongemanierde Griekse jeugd. ‘Maar je kunt je ook afvragen of de samenleving niet veel strenger en harder is geworden. En of er niet meer verantwoordelijkheid naar het individu is verschoven.’

Daan Roovers

Filosoof Daan Roovers (Veghel, 1970) is sinds maart 2019 en tot en met maart 2021 Denker des Vaderlands. Ze werkt voor de Universiteit van Amsterdam en het Amsterdamse debatcentrum De Rode Hoed en was tussen 2001 en 2015 hoofdredacteur van Filosofie Magazine. Roovers is groot pleitbezorger van publieksfilosofie, waarbij filosofie een activiteit is die hardop en midden in de samenleving wordt uitgevoerd en waaraan elke burger kan deelnemen. In 2020 leggen we haar in elke maand een grote vraag voor. Dit is aflevering 1.

Vrijgepleit

Dat laatste ziet Roovers overal. De oorzaak van problemen wordt niet in het systeem gezocht, maar in het individu. Die mag het oplossen. ‘Neem studiedruk. Je kunt onderzoeken wat er aan de hand is met de universiteiten en het onderwijsbeleid van de overheid. Maar je kunt studenten ook allemaal individueel naar een psycholoog of dokter sturen. Dat laatste is in deze neoliberale maatschappij efficiënter, want dan is het systeem vrijgepleit.’

Het individualiseren van problemen gaat hand in hand met het medicaliseren ervan. ‘Je krijgt een label dat je recht op een behandeling geeft en op een gegeven moment word je weer terug het systeem in begeleid, dat onveranderd is gebleven. Als op een afdeling vier van de twintig werknemers burn-out zijn, worden die alle vier naar een coach gestuurd in plaats van dat er naar de cultuur gekeken wordt.’

Het grote verschil met vorige generaties, zegt Roovers, is dat de vooruitzichten voor jongeren nu echt minder goed zijn.

Terwijl vaak goed hard te maken is dat er fouten in het systeem schuilen. Neem het leenstelsel, dat studenten opjaagt om zo snel mogelijk af te studeren. Of de woning- en arbeidsmarkt, waar wél cijfers over te vinden zijn. Waar in 2014 bijna de helft van alle woningen naar starters ging, was dit afgelopen jaar nog maar een kwart, aldus een recent rapport van de Sociaal-Economische Raad. Uit dat rapport blijkt ook dat jongeren steeds later een vaste baan krijgen en vaker flexwerk doen.

Vooruitzichten

Het grote verschil met vorige generaties, zegt Roovers, is dat de vooruitzichten voor jongeren nu echt minder goed zijn. Hun vertrouwen in de economische, sociale en politieke toekomst is gekelderd tot recordlaagte, zo suggereert de 2019-editie van de jaarlijkse Deloitte Millennial Survey, uitgevoerd onder 13.000 jongeren in 42 landen. Zoals bij oudere generaties de onderbuik rommelt omdat ze het verleden teloor zien gaan, zo zien jongeren juist hun toekomst wegglippen.

‘Burn-outklachten hebben te maken met bestaansonzekerheid,’ zegt Roovers. ‘Het zou beter zijn om een actieplan op de economische ontwikkelingen te zetten dan op de klachten die eruit voortkomen.’

Als zzp-journalist zonder koophuis, vast contract of rente op mijn spaargeld vind ik het wel een verleidelijk idee om de schuld bij een vormloze vijand als ‘de economie’ of het neoliberalisme te kunnen leggen. Fuck the system!

Maar dat is ook weer niet de bedoeling, maakt Roovers duidelijk. Omstandigheden spelen mee, maar pleiten nooit vrij. ‘Als je bij stress bijvoorbeeld meteen zegt dat je “overspannen” bent, kan dat een manier zijn om niet onder ogen te zien dat je om problemen heen loopt, dat je bijvoorbeeld te laat bent begonnen.’

Autonomie

Ondanks alle individualisering zijn jongeren volgens de Denker tegenwoordig te weinig individu. Ze kunnen iets leren van Aristoteles. ‘Die zei: je moet karakter ontwikkelen om je staande te houden in de loop der dingen. De omstandigheden veranderen voortdurend. Wat je daartegenover kunt stellen is alleen jezelf, je duurzame karakter.’

De huidige vorm van individualisering maakt het individu niet sterker, maar zwakker, legt Roovers uit. Ze spreekt van een tijd van ‘massa-individualisme’ waarin met name jongeren zich continu met elkaar vergelijken. ‘Er is een voortdurende competitie tussen mensen van jouw leeftijd en jouw opleidingsniveau. We gaan op in wat anderen doen, wat anderen verwachten. Het individu biedt te weinig weerstand.’

Als je overal heen kunt, is het moeilijk om te weten waar je moet zijn.

Hebben we verleerd om onafhankelijk te zijn? ‘Gebrek aan autonomie’ is een van de meest genoemde oorzaken van burn-outklachten. ‘Autonomie is een lastig begrip. Immanuel Kant definieerde het als “jezelf de wet kunnen stellen”. Dus niet “doen waar je zin in hebt”, maar je herkennen in een wet en die mede zelf vormgeven. Er is een zekere structuur nodig voor autonomie.’

Losse schroeven

Structuur! Misschien is dat de missing link. Als freelancer met een Swapfiets ben ik de stereotiepe structuurloze millennial. Niet dat ik terug zou willen naar de tijd van keurslijven, maar de huidige situatie is ook niet alles. ‘Tegenwoordig ligt de wereld open,’ zegt Roovers. ‘Maar dat is nog niet hetzelfde als autonomie ervaren. Want er komen voortdurend mogelijkheden op je af waar je iets mee moet. Je kunt studeren wat je wilt en waar je wilt, ook in het buitenland, je kunt een tussenjaar nemen.’

Als je overal heen kunt, is het moeilijk om te weten waar je moet zijn. Vroeger lieten veel mensen zich de weg wijzen door een geloofsovertuiging, maar die vorm van structuur is sinds de ontkerkelijking verdampt. Andere vormen van overtuiging die je de weg wijzen, zoals ideologie, zijn ook minder vanzelfsprekend geworden. ‘Bij jongvolwassenen hoort een soort dogmatisme, overtuigd zijn van je gelijk, precies weten hoe de wereld in elkaar zit. Dat lijkt nu op losse schroeven te staan.’

De wereld is zó groot geworden dat het moeilijk is om betrokken te zijn, zegt Roovers. ‘Socrates, Plato en Aristoteles leefden in de overzichtelijke stadstaat Athene en konden zich permitteren om over het lot van de wereld na te denken. Eeuwen later, in het veel grotere Romeinse Rijk, richtten de filosofen zich meer op een individuele ethiek. De schaal van de politieke problemen werd te groot om over het lot van de wereld na te denken. Dat zie je nu eigenlijk weer. Binnen een minuut kun je kennisnemen van alle ellende op de wereld, van bosbranden in Brazilië tot de situatie in Hongkong. Dat maakt je qua handelen apathisch, want waar moet je beginnen als je de wereld wilt verbeteren?’

Een paar dagen na dit interview zendt Nieuwsuur een item uit over ‘klimaatdepressie’ onder jongeren. ‘Er is sowieso een hoger stressniveau onder studenten,’ zegt de opleidingsdirecteur van de Wageningen Universiteit in het item, en bezorgdheid over klimaatverandering ‘is een extra factor’.

Elke minuut is kostbaar

Apathisch of depressief worden hoeft niet de norm te zijn. De klimaatdemonstraties door scholieren en de populariteit van de jongerenclubs van zowel GroenLinks als Forum voor Democratie duiden erop dat de behoefte aan strijden voor een hoger doel blijft bestaan.

Maar die strijd legt het toch af tegen dat wat het heiligste doel van al lijkt: zelfontplooiing. Iets wat samengaat met een streven naar efficiëntie: You only live once, elke minuut is kostbaar. Toen ik naar Roovers’ kantoor fietste, zette ik gauw een leerzame podcast op – de afspeelsnelheid extra hoog.

Roovers haalt Jean-Jacques Rousseau aan. ‘Die zegt dat als je jong bent, je zoveel mogelijk tijd moet verspillen.

Roovers: ‘Dat streven naar efficiëntie hoort erg bij deze tijd, niet alleen onder jongeren. Een activiteit is zelden nog een doel op zichzelf. Sporten is een goed voorbeeld. In het beste geval is het ook leuk, maar het gaat vooral om gezonder worden en je prestaties verbeteren. Ik dacht laatst: wat doe ik nou alleen om de activiteit zelf? Ik heb één ding, en dat is accordeon spelen. Ik ben daar niet goed in, ik kan er geen factuur voor sturen, ik doe het echt alleen voor de lol. Het is belangrijk om zoiets te hebben.’

De productiviteitscultus ontlokt gelukkig een tegenbeweging omdat we ook wel zien dat het burn-outs in de hand werkt. Studentenverenigingen organiseren stiltewandelingen en op Instagram wordt #selfcare gepredikt. Maar ook dat ruikt verdacht: is ontspanning het doel, of tanken we bij om er daarna weer tegenaan te kunnen?

Een paar jaar verspillen

Daan Roovers kijkt wat bezorgd. ‘Kom je hier uit?’ We merken beiden dat het moeilijk is om de vraag te beantwoorden wat het grote probleem van mijn generatie is, ook omdat sommige ontwikkelingen tegenstrijdig zijn. Is er een filosofisch advies waar we hoe dan ook iets mee kunnen?

Roovers haalt Jean-Jacques Rousseau aan. ‘Die zegt dat als je jong bent, je zoveel mogelijk tijd moet verspillen en moet lummelen. Zo’n periode waarin je nog de tijd hebt, is er maar één keer in je leven. Het heersende idee dat je al jong met je toekomst bezig moet zijn, werkt maar in heel beperkte mate. Omdat je pas weet of het leuk is als je ergens bent. Soms moet je eerst de verkeerde keuze maken.’

Maar, sputter ik nog even tegen, dat kost zoveel tijd, en you only live once. ‘Ja,’ zegt de Denker des Vaderlands, ‘maar ja: we leven steeds langer tegenwoordig, dus je mag best een paar jaar verspillen.’

Fotografie Annelie Bruijn
Haar en Make-Up Pascale Hoogstraate @ EE Agency for MUA
Styling Giedre Malinauskaite / NCL Representation

Het bericht Waardoor is de millennial van slag? Op zoek naar antwoorden met Denker des Vaderlands Daan Roovers verscheen eerst op Vrij Nederland.

https://www.vn.nl/daan-roovers-millennials/

Vrijemarktdenken EU leidt tot euroscepcis (Joop)

Genoeg is er over gezegd en geschreven: hoe neoliberalisme ons huidige politiek denken heeft beïnvloed en ons systeem heeft vervormd. De vloek van het vrijemarktdenken, het individualisme en sociale ongelijkheid hebben onmiskenbaar tot grote breuklijnen geleid in de samenleving – in de politiek, en onder burgers zelf. Een ander, minder veelbesproken gevolg is de toename van Europese integratie dankzij het vrijemarktdenken van de afgelopen dertig jaar. Dat is ook waar algemene politieke verbanden door elkaar heen gaan lopen.

De Europese Unie – voortkomend uit de Europese Economische Gemeenschap – is een bastion dat in beginsel al voornamelijk heeft gedraaid om het bevorderen van handel, globalisering en de vrije markt. Uitgegroeid tot een politiek fenomeen vervult het tegenwoordig ook veel sociale functies: dankzij de EU hebben we vrij dataverkeer en kunnen we zonder extra kosten bellen met familie in Bulgarije of Portugal, vet relaxed.

https://joop.bnnvara.nl/content/uploads/2020/01/euro-370x241.jpg

cc-foto: Capri23auto

Het zou echter naïef zijn om dankzij bepaalde voordelen op sociaal vlak – Europa-wijde roaming, vrij doorreizen – meteen een voorstander te zijn van verregaande Europese integratie – iets wat vaak voorkomt onder progressieve partijen, zoals D66 of GroenLinks. Europese integratie zou een enorm voordeel kunnen zijn als het inderdaad voornamelijk om sociale en culturele integratie zou gaan. Een mooi voorbeeld hiervan is het DiscoverEU-project waarmee jongeren van 18 gratis door de EU kunnen treinen. Echter, op economisch vlak heeft Europese integratie onze samenlevingen misschien wel minder dicht bij elkaar gebracht dan op het eerste gezicht logisch zou lijken.

Want, in plaats van dat de Europese Unie een hechte gemeenschap is waarin wij vrolijk op straat een praatje maken met Polen of Bulgaren die hier wonen en werken, heeft de EU er vooral toe geleid dat het voor bedrijven makkelijker is geworden om werknemers uit andere landen goedkoop hier te laten werken. Vervolgens treedt in Nederland (of in andere “westerse” landen) dermate veel segregatie op dat de verschillende bevolkingsgroepen of nationaliteiten voornamelijk gescheiden van elkaar leven. Dat leidt op zijn beurt weer tot de toename van stereotypes en wantrouwen tegenover elkaar.

Bedenk maar eens: heeft u in de buurt een camping of iets dergelijks waar veel arbeidsmigranten wonen? Grote kans dat dat een “Polenkamp” wordt genoemd, en dat er vaak wordt gesproken over alcoholgebruik, vandalisme of zelfs misbruikers. Het grote merendeel van deze mensen, werkt echter in Nederland om een familie in het thuisland te kunnen verzorgen en is hier naartoe gekomen onder de voorwendselen van goede arbeidsvoorwaarden en salarissen. Eenmaal in Nederland (of Frankrijk, België, het VK, etc.) worden ze bij elkaar gezet en gescheiden van de autochtone bevolking. Integreren lukt vaak niet, een sociaal leven opbouwen al helemaal niet en depressie is schering en inslag. Op deze manier is “het Europese project” van vrij kunnen samenleven voornamelijk het in de kaart spelen van kapitalistische uitbuiters.

Het is geen toeval dat de VVD voorstander is van Europese economische integratie: de EU kan als neoliberaal blok een grote handhaver zijn van een Europa-wijde vrije markt. Deze pro-Europa-lijn zie je ook terug bij de Duitse Freie Demokratische Partei (FDP) en Venstre in Denemarken. Dat terwijl pro-Europese standpunten vaak ook terug te vinden zijn bij progressieve, centrum- en linkse partijen – zie bijvoorbeeld D66 en GroenLinks. En hier zit het grote verschil: waar de VVD, FDP et cetera Europa belangrijk vinden om het neoliberalisme en het vrijemarktdenken in stand te houden, is bij D66 en GroenLinks (en ook de Duitse Grünen, of Scandinavische sociaaldemocraten) een socialer en groener Europa de voornaamste drijfveer.

Het is bijna cru: hoe centrumpartijen en linkse partijen binnen een handelsblok dat van origine is opgericht om de vrije markt te verdedigen en uit te breiden proberen sociale wetgeving en beter milieubeleid te bevorderen en in te stellen. Soms lukt dat: kijk naar de successen van Europarlementariër Bas Eickhout op duurzaamheid. Hij heeft er met zijn werk voor gezorgd dat CO2-uitstoot van vrachtwagens sterk wordt teruggebracht. Dat neemt niet weg dat de EU onvermoeid doorgaat met het bevorderen van vrijhandel en globalisering, want zo zit dat systeem nou eenmaal vanaf het begin in elkaar. Het Mercosur-akkoord, tussen de EU en de Zuid-Amerikaanse landen die zijn aangesloten bij de gelijknamige bond, zorgt ervoor dat de Europese auto-industrie en Zuid-Amerikaanse veeteelt enorm veel in tegenovergestelde richtingen gaan exporteren. De veeteelt, voornamelijk in Brazilië, leidt dan weer tot bomenkap, extra vleesconsumptie en bosbranden. Leuk dat we in de EU dan geregeld hebben dat vrachtwagens minder uitstoten, maar op grote schaal is de EU verantwoordelijk voor veel meer uitstoot dan dat het tracht terug te brengen.

Zodoende bestaan er eigenlijk twee “Europese projecten”: de sociaal-culturele kant en de economische kant. Elk gelinkt aan een eigen stroming, een eigen politieke kant, eigen idealen en eigen ideeën over hoe Europa dient te worden ingericht. En beide zijn ook aan de gang, en helaas ook conflicterend met elkaar. De sociale kant is vrijwel onverenigbaar met de economische kant en vice versa. De vrije-marktideologie staat geen beleid toe waarin mensen een uitgebreid sociaal vangnet hebben. Verduurzaming heeft ook onlosmakelijk consequenties voor de vrije handel: scheepvaart, luchtvaart en productie zal minder moeten uitstoten, en dat gaat ten koste van winst.

De sociale kant heeft tevens als nadeel dat veel Europeanen door de consequenties van de economische kant niet zitten te wachten op sociale of culturele Europese integratie. Ervaringen die zijn opgedaan met arbeidsmigranten zorgen voor tegenstellingen en stereotypes van elkaar. Voor het gevoel zijn de talen en de culturen te verschillend om tot succesvolle integratie te leiden. En ergens klopt dat: als dit fenomeen iets bewijst is het dat culturele integratie tussen volkeren bijna onmogelijk is in een kapitalistische samenleving die bevolkingsgroepen uit elkaar drijft. Het Europese project onmogelijk gemaakt door dat andere Europese project.

Waar het al helemaal door elkaar heen gaat lopen is op de uiterst rechtse flank. Hier vinden we partijen terug als de PVV, FvD, het Rassemblement National van Marine le Pen, Lega van Matteo Salvini in Italië, de Conservatieven onder Boris Johnson in het VK en de Zweedse Democraten. Deze partijen ruiken onvrede over Europa onder bepaalde bevolkingsgroepen, en dan vooral de autochtone, wat oudere bevolking die arbeidsmigranten of andere bevolkingsgroepen over het algemeen wat sneller wantrouwt. Voor electoraal gewin geven deze partijen de “schuld” van dat wantrouwen aan Europa ende EU, en aan migranten – leidend tot euroscepcis en broedend racisme. Het verwarrende hier is dat de meeste van deze partijen niet alleen sociaal-cultureel op de rechterflank zitten, ook economisch is dat het geval. Echter zou het verlaten van de EU voor praktisch alle lidstaten een economische ramp zijn – zie ook prognoses voor het Verenigd Koninkrijk. En hier zit ook gelijk de paradox van het economische Europese project.

Want wat gebeurt er: economisch vindt er steeds meer Europese integratie plaats. Er wordt veel onderling gehandeld. Daarnaast zetten landen grenzen open voor gastarbeiders en vrije handel. Vanwege het gebrek aan een sociale kant, en met het doel om winst te maken en zoveel mogelijk geld te verdienen in plaats van humaniteit in het oog te houden, integreren Europese bevolkingsgroepen echter niet onderling – alleen de handel doet dat. De onvrede die ontstaat is voer voor populistische, vaak radicaal-rechtse politici die het gebruiken om euroscepcis aan te wakkeren – met in het Verenigd Koninkrijk de brexit als ultieme gevolg. Zo leidt het Europa-wijde vrijemarktdenken tot euroscepcis.

Dat komt voornamelijk omdat er geen sociale kant aan zit. Of eigenlijk, beter gesteld, omdat de integratie niet om de sociale kant draait. Als “het Europese project” in beginsel had gedraaid om sociaal-culturele integratie hadden we een heel ander Europa gehad. Natuurlijk, met de geschiedenis van de Europese Gemeenschap van Kolen en Staal is dat niet echt aan de orde geweest, maar dat idee was er wel degelijk. Neem bijvoorbeeld Robert Schuman, één van de founding fathers van de voorloper van de EU. Hij sprak, vrij vertaald:

“De Europese mentaliteit bestaat uit het bewustzijn van het deel uitmaken van een culturele familie, en de bereidheid om die gemeenschap te dienen in de geest van volledige wederkerigheid, zonder enige verborgen beweegredenen of de zelfzuchtige uitbuiting van anderen.”

Willen we écht iets doen aan onvrede over Europa, dan is het een kwestie van de focus verleggen van de economische kant naar de sociale kant. In de geest van Schuman, in de geest van volledige wederkerigheid, elkaars raakvlakken opzoeken en uitwisselen. Onderwijs Europees oriënteren, een Europees sociaal vangnet creëren, een Europees treinennetwerk (het liefst betaalbaar) zodat Europese burgers makkelijk kunnen reizen, en investeren in taallessen. Het liefst in Nederland ook Spaans of Italiaans in het curriculum erbij. Of Pools.

Daarnaast is het tijd – zeker met het oog op duurzaamheid – om afscheid te nemen van het marktdenken en winst als enige doel. Nee, we moeten niet terug naar de gulden, en de Europese economie moet niet volledig worden afgeschaft, maar er zal wel hervormd moeten worden. Het Mercosur-verdrag moet niet geratificeerd worden, en Europa moet gaan focussen op een leiderschapsrol in de wereld wat betreft duurzame productie. Producten die Europa in- of uitkomen dienen ook te voldoen aan standaarden voor duurzaamheid en mensenrechten. Veel landen zijn voor export afhankelijk van de EU, dus die standaarden afdwingen gaat minder moeizaam dan het lijkt.

Enkel wanneer de Europese economische integratie hand in hand gaat met de sociaal-culturele integratie valt er wat te doen aan euroscepcis en onvrede. Europees idealisme is gedoemd te verzanden in mooie woorden en statistiekjes wanneer we blijven focussen op de vrije markt als het ultieme doel en het grote goed van deze wereld. In plaats van ultieme “vrijheid” – voor zover dat nog het streven is van hedendaagse liberalen – mag geluk en de zorg voor de aarde op de eerste plaats komen te staan.

https://joop.bnnvara.nl/opinies/vrijemarktdenken-eu-leidt-tot-euroscepcis