Natuurramp in Zuid Amerika: grootste moerasgebied van de wereld staat in brand (NPO Radio 1)

https://www.nporadio1.nl/images/2020/11/02_0c6812c0f3_pantanal-5379257_1920.jpg

In Zuid Amerika vindt op dit moment een natuurramp plaats. De Pantanal, het grootste moerasgebied van de wereld, staat al sinds juli in brand. 84% Van de vegetatie is verloren gegaan. "Een kwart van het gebied heeft in brand gestaan dit jaar", zegt zoetwaterecoloog Sarian Kosten in Vroege Vogels.

{prepr_video nid="7758047a-199e-4096-af00-513251c8bc6b" caption="Natuurramp in Zuid Amerika" image=""}

De Pantanal is een enorm groot gebied: het is ongeveer vijf keer zo groot als Nederland. "En een kwart van het gebied heeft in brand gestaan dit jaar", zegt Sarian Kosten, zoetwaterecoloog aan de Radboud Universiteit.

Reuze otters in een prachtig gebied

De Pantanal is een prachtig gebied, vertelt Kosten. Het is een 'wetlandgebied', wat inhoudt dat 80% van het gebied onder water staat tijdens de natte periode. "Het is één grote watermassa waarin bossen groeien en lagunes te vinden zijn. Het is echt één grote biodiversiteit hotspot", zegt Kosten. 

Reuze otters, reuze gordeldieren, reuze toekans: ze leven allemaal in de Pantanal. Kosten heeft onderzoek gedaan naar de waterhyacint en zag allerlei dieren voorbij komen: "En de vogels, de geluiden: het was machtig mooi."

Groot gedeelte is privébezit

Voor een natte periode is er natuurlijk een droge periode. Op dit moment zitten we aan het eind van de droge periode. En in zo'n periode, dan is het ook echt heel droog, verzekert Kosten. "Het is een gebied van extremen", zegt de zoetwaterecoloog. Bovendien valt er de afgelopen jaren minder neerslag. "Dus er is minder water", vertelt Kosten. "Het is altijd al droog in de droge periode, dit jaar was het nog droger en er zijn heel veel branden aangestoken."

Het grootste gedeelte van de Pantanal is privébezit. "Er zijn maar een paar reservaten", vertelt Kosten. De boeren die daar zitten mogen hun land voornamelijk voor veeteelt gebruiken. Van oudsher steken de boeren aan het einde van de droge periode kleine stukken van hun land in de fik om zo het gras te verbranden en parasieten te doden. Als het dan weer gaat regenen, hebben ze in het volgende droogseizoen goede bodemkwaliteit en nieuw gras waar het vee weer op kan grazen.

{articles "Zoutwinning onder Waddenzee is in strijd met vergunning" id="27422" }

{articles "Fruitteelt in gevaar door bruingemarmerde stinkwants" id="27411" }

De boel in brand

Kosten: "Er zijn een boel nieuwe mensen het gebied in gemigreerd die niet goed weten hoe het systeem werkt. Plus, er zijn grote boeren die gebruik hebben gemaakt van de droogte en de politieke situatie, waarbij heel weinig gehandhaafd wordt. Dus ze hebben grote stukken in brand gestoken, waarbij ook het bosgebied dat op hun grond ligt, afbrandt." Op die manier kunnen ze volgend jaar hun activiteiten wat meer de ruimte geven.

De inheemse bevolking die al jaren woont in de Pantanal, weet precies hoe ze kleine delen in brand moet steken en wanneer ze dat moeten doen. "En nu is het op veel grotere schaal gebeurd", zegt Kosten, "waarschijnlijk door een paar hele grote boeren."

De graslanden en moerassen groeien relatief snel terug in het regenseizoen. Maar, het herstel van de bossen kan tientallen jaren duren. Dieren raken hun leefomgeving kwijt en komen er bovendien gehavend uit. 

{prepr_audio nid="6c99a69c-79b8-4be0-b57a-b481463379b5" caption="Natuurramp in Zuid Amerika" }

Vroege Vogels: iedere zondagochtend van 07.00 tot 10.00 uur. 

Vroege Vogels is hét programma over natuur en milieu. Op zondagochtend te beluisteren op NPO Radio 1 en vrijdagavond te zien op NPO 2. Like Vroege Vogels op Facebook of volg het programma op Twitter of Instagram.

{articles "Dolf Jansen: 'Ik pleit voor voortgaand verzet tegen landbouwlobby'" id="27401" }

{articles "EU-akkoord hervorming landbouwsubsidies gaat niet ver genoeg" id="27292" }

https://www.nporadio1.nl/natuur-milieu/27450-natuurramp-in-zuid-amerika-grootste-moerasgebied-van-de-wereld-staat-in-brand

Sojahandel: wel de lusten, niet de lasten (Greenpeace)

Albert Heijn, veevoedergigant ForFarmers en FrieslandCampina verdienen van alle Nederlandse bedrijven het meeste aan de dubieuze handel in Braziliaanse soja voor veevoer. Soja waarvoor in Brazilië mogelijk kostbare natuur wordt platgebrand. Het is hoog tijd dat deze Nederlandse bedrijven niet alleen de lusten, maar ook de lasten van de handel in Braziliaans soja voor veevoer gaan dragen.   

* Voordat je verder leest: het gaat om soja voor veevoer, niet over soja voor in je kopje koffie of vegaburger

Nederland sojaland

Dankzij onze havens in Rotterdam en Amsterdam is Nederland de belangrijkste Europese importeur van soja. Veruit de meeste soja wordt gebruikt als veevoer voor de intensieve veeteelt. Ongeveer ⅔ van alle import gaat naar de rest van Europa, het overige deel wordt gevoerd aan onze eigen Hollandse koeien, kippen en varkens om er uiteindelijk eieren, melk of karbonades van te maken. 

Nu weten we al jaren dat de sojateelt in onder andere Brazilië kan leiden tot grootschalige ontbossing. Ook de bedrijven die deze soja inkopen en verwerken, weten dat. Daarom beloofden zij jaren geleden beterschap. 

Niet weten waar de soja vandaan komt

Helaas komen deze bedrijven hun beloftes niet na. Want nog steeds weten de bedrijven niet precies waar hun soja vandaan komt. “Maar als je niet weet waar je soja vandaan komt, hoe kun je die soja dan duurzaam noemen?” vroeg één van de Braziliaanse Inheemse leiders vorig jaar terecht aan mensen van Albert Heijn en Friesland Campina. Daar kwam de aap uit de mouw; de bedrijven kopen gecertificeerde soja. En die noemen ze duurzaam. Maar certificeringssystemen zoals RTRS-soja doen niet wat het zou moeten doen; namelijk ontbossing voor onze producten stoppen!  

https://storage.googleapis.com/planet4-netherlands-stateless/2020/10/3f0d3bed-gp0sttekv_web_size.jpg

Sojaplantage in de Cerrado, Brazilië

Het groene sausje dat certificering heet

Hoe het werkt? Nederlandse bedrijven kunnen via het meest gebruikte RTRS-systeem zogenaamde credits kopen. Met die credits verzekert het bedrijf zich ervan, dat zijn extra geld voor zijn ‘duurzame’ inkoop terecht komt bij een boerderij die niet bij ontbossing is betrokken. Maar het zegt niks over de daadwerkelijke sojabonen die zij inkopen: die kunnen nog steeds overal vandaan komen. 

In dit systeem stimuleer je weliswaar de ‘goede’ boeren, maar je kunt de ‘foute’ boeren niet weren. Die branden in de schitterende Pantanal? Wellicht zijn ze aangestoken door sojaboeren die aan Nederlandse bedrijven leveren. Jij en ik kunnen hoogstwaarschijnlijk nog steeds producten kopen waarvoor in Brazilië bos wordt gekapt en in de brand gestoken.  

De lusten….

Wij wilden weten welke bedrijven het meeste verdienen aan deze schmmige sojahandel. Want wie het meest verdient, heeft wat ons betreft ook de grootste verantwoordelijkheid om ontbossing en bosbranden voor soja te stoppen. Onderzoeksbureau Profundo heeft het voor ons in kaart gebracht. Daaruit blijkt dat Albert Heijn, Forfarmers en FrieslandCampina het meest verdienen aan deze ‘ingebedde soja’ die via het veevoer in producten als melk, eieren en vlees terecht komt. 

Wij vinden dat álle bedrijven in de sojaketen, met grootverdieners Albert Heijn, FrieslandCampina en Forfarmers voorop, moeten stoppen om zich te verschuilen achter vrijwillige certificeringssystemen als RTRS- soja om hun duurzaamheid te claimen. Wij willen échte actie die ontbossing voor onze producten stopt. En we willen snel actie. Want we hebben geen tijd- en geen bos- meer te verliezen om de klimaat- en natuurcrisis het hoofd te kunnen bieden. 

Ook de lasten! 

Wat moeten bedrijven, met grootverdieners Albert Heijn, Frieslandcampina en ForFarmers doen?

  • Breng het gebruik van zogenoemde ingebedde soja, die via veevoer bij de productie van vlees en zuivel wordt gebruikt, onmiddellijk fors terug. Als je je medeverantwoordelijkheid voor misstanden niet kunt uitsluiten, dan moet je zo’n grondstof niet meer gebruiken. Voor het resterende aandeel van ingebedde soja geldt: enkel soja waarvan de daadwerkelijk duurzame teelt onomstotelijk vaststaat zou nog door deze bedrijven gebruikt mogen worden.
  • Hiermee kunnen de bedrijven ook gelijk werk maken van de Europese klimaat- en biodiversiteitsdoelen, waarvoor binnen tien jaar een vermindering van 70 procent van de Europese vlees- en zuivelconsumptie is vereist.
  • Laat bosvernietigers vallen: stop elke handels- of financiële band met leveranciers die in verband worden gebracht met vernietiging van het milieu, corruptie of mensenrechtenschendingen in de Amazone of andere Braziliaanse natuurgebieden. Daarvoor is volledige transparantie en traceerbaarheid van de handelsketen noodzakelijk. 
  • Respecteer de afspraken voor nul-ontbossing – maak volledige transparantie en traceerbaarheid van de toeleveringsketen een handelsvoorwaarde, waarbij een open en transparant controlesystemen uiterlijk op 1 januari 2021 moeten zijn ingevoerd.
  • Verdedig Inheemse rechten: steun Inheemse volkeren om de erkenning en bescherming te krijgen van hun land waarop zij wettelijk recht hebben.

Politiek aan zet

Daarnaast moet er een effectieve en solide Europese Bossenwet komen die alle bedrijven verplicht om hun ketens op te schonen. Deze wet moet ervoor zorgen dat er geen producten meer op de Europese markt komen, waarvoor bos gekapt is. Zodat jij en ik ervan op aan kunnen dat we producten kopen die vrij zijn van ontbossing en mensenrechtenschendingen.

Wat kun jij doen? 

Op dit moment kan ook jij je uitspreken voor een Europese Bossenwet! De Europese Unie vraagt via deze zogenaamde Consultatieronde aan iedereen wat zij vinden wat er moet gebeuren om de wereldwijde bossen te beschermen. Doe ook mee en teken voor een Europese bossenwet!

Meer lezen? Hier vind je het Profundo-rapport Who is profiting from Brazilian Soy en de bijbehorende Greenpeace Analyse Verdienen aan verwoesting.

https://www.greenpeace.org/nl/greenpeace/43198/sojahandel-wel-de-lusten-niet-de-lasten/

Dagboek van Willeke: “De spanning in huis is te snijden” (Libelle)

Willeke is de kleindochter van Anne-Wil en de puberdochter van Manon. Sinds kort houdt zij ook een dagboek bij voor Libelle met iedere woensdag een nieuw verhaal. 

Woensdag 

De spanning in huis is te snijden. Afgelopen week heb ik Robbert geconfronteerd met wat ik te weten was gekomen: dat hij de mysterieuze fotograaf was op het illegale feest. Ik wist van woede en verbazing niet wat ik zeggen moest, kon alleen maar sputteren: “Jij… jij was het!”

Het bleek niet de grote ontdekking die ik dacht. Hij lachte schamper, alsof ik een klein kind was dat het allemaal niet begreep. “Jeeezus, Wils. Ik ga toch helemaal niemand afpersen, hoe kom je daar nou bij? Je bent echt een drama queen hoor. Een mens kan toch wel eens een grapje maken?”

Stomverbaasd ben ik toen naar mijn kamer gegaan. Een gigantisch gewicht viel van mijn schouders. Maar mijn band met Rob is nu wel anders, sindsdien. Ik vind dat hij veel te makkelijk tegen mij heeft gelogen, veel te makkelijk anderen heeft gemanipuleerd. Ik vertrouw hem niet meer zo. Toch doe ik poeslief tegen hem. Hij begint er de hele tijd over dat Stelios komt logeren, en hardop moedig ik hem aan. Maar stiekem vertrouw ik erop dat Boy het verbiedt. Hoe jong Boy ook is, hij heeft best wel ouderwetse ideeën, en ik weet zeker dat hij niet wil dat Rob met Stelios ligt te rommelen in ons huis. Als Boy dit plan niet dwarsboomt doet corona het wel.

In ieder geval heb ik geen zin om met Rob te blijven chillen terwijl hij het alleen maar over Stelios heeft. Ik word ook zo onrustig van al dat binnen zitten. Ik trek mijn jas aan en fiets naar de winkel van oma. Daar is altijd thee en een stroopwafel, en iemand die onvoorwaardelijk van mij houdt.

Koude regen loopt de kraag van mijn jas in. Als ik de deur van de winkel open doe rinkelt er een belletje. Oma komt van achteren de winkel in gesneld. “Willeke, meisje! Je bent helemaal verregend!”

“Ja,” zeg ik, “brrrr. Maar ik kon echt geen seconde meer thuis blijven, hoor.”

“O, o, o, is het weer zo ver?” Oma gooit haar armen in de lucht, maar ze moet lachen. Ze weet dat ruzie thuis meestal weer goed komt. Ik vertel over Rob en Stelios, hoe erg het me dwars zit dat zij nu verliefd zijn. De dingen die ik nooit hardop durf te zeggen thuis. Oma vertelt over een vriendje van vroeger, aait met een afwezig gebaar over mijn rug. Ik laat haar wat foto’s zien van Arie, ik had het arme beest uit verveling in een jurk en een pruik gehesen. Ze buigt zich over mijn telefoon en proest het uit van het lachen. Ik ruik haar ouwevrouwenparfum. Lekker, vertrouwd. Hier voel ik me thuis.

Donderdag

“Hé! Allemaal koppen dicht!” Lotte slaat met een pollepel op tafel. Zij is de voorzitter van de vergadering. Niet een drukbezette vergadering, maar iedereen is er: ik, Lotte en een mollige jongen die we kennen van wiskunde, Ferdy.

“Willeke?” zegt Lotte in een plechtige stem. Ze kijkt me over haar jampotbril aan.

“Present!”

“Ferdinand?”

“Present! Maarreh, zeg maar Ferdy…” stamelt Ferdy.

Dit is de tweede officiële samenkomst van De Groene Beer, onze geheime club die voor het klimaat strijdt. Lotte heeft me alles verteld over CO2-uitstoot, over plastic soep, bosbranden, zeespiegelstijging… Ik moest wel bij de club. Ik had geen idee dat we met z’n allen zo de wereld aan het verwoesten waren. Ferdy is geloof ik gewoon op zoek naar wat vrienden. Maar het geeft niet: wij gaan de wereld redden.

Lotte zegt: “Over tot de orde van de dag. De eerste stap is dat we allemaal vegetariër worden. Weet je wel hoeveel water er verspild wordt in de veeteelt?”

Ferdy en ik kijken elkaar met grote ogen aan. Oké, de wereld redden, maar stoppen met vlees? Dit wordt moeilijker dan we hadden gedacht.

Meer dagboeken lezen?

Het dagboek van Anne-Wil (oma Willeke) kun je op Libelle Premium lezen >

Of neem een abonnement op het exclusieve dagboek van Manon dat je per e-mail ontvangt:


Beeld: iStock.

Het bericht Dagboek van Willeke: “De spanning in huis is te snijden” verscheen eerst op Libelle.

https://www.libelle.nl/dagboek-willeke/dagboek-van-willeke-de-spanning-in-huis-is-te-snijden/

Aantal bosbranden in Braziliaans Amazonegebied stijgt met ruim een kwart (NOS Buitenland)

Het aantal bosbranden in de Braziliaanse Amazone is ten opzichte van vorig jaar toegenomen met meer dan een kwart. Vorige maand werden er 6803 bosbranden geregistreerd. Dat is een stijging van 28 procent vergeleken met juli 2019, toen er 5318 werden geteld, meldt het Braziliaanse agentschap voor ruimteonderzoek (INPE).

In drie jaar tijd waren er in de juli-maanden niet zoveel branden als afgelopen maand. Milieuactivisten maken zich zorgen over de stijging. Ze zijn bang dat er een soortgelijke piek komt als vorig jaar in augustus.

Eind augustus 2019 werd een recordaantal bosbranden geteld in heel Brazilië. Het aantal bosbranden was toen opgelopen tot 71.497, het hoogste aantal sinds het begin van de telling in 2013. In het Braziliaanse Amazonegebied werden dat jaar in totaal bijna 40.000 branden geteld.

Veel verontwaardiging

Bosbranden komen in het droge seizoen van nature veel voor in het gebied, maar ze worden ook veroorzaakt door boeren die delen van het woud ontbossen. Bijvoorbeeld om het geschikt te maken voor veeteelt of het telen van soja, dat onder meer wordt verkocht als veevoer.

Vorig jaar was er wereldwijd veel verontwaardiging over de bosbranden als gevolg van de ontbossing in de Amazone. De Braziliaanse regering zou te weinig doen tegen de branden.

In december vorig jaar gaf de Braziliaanse regering aan hulp nodig te hebben om de ontbossing van het Amazonewoud aan te pakken. Maar een paar maanden geleden zei minister Salles (Milieu) in de coronacrisis "een kans" te zien om de strenge milieuregels in zijn land te versoepelen.

"De pers heeft het alleen maar over covid", zei Salles eerder in een ministersvergadering. "Dat biedt ons de mogelijkheid om veranderingen door te voeren en regels te versoepelen." Hij staat bekend als een voorstander van economische ontwikkeling van het grootste regenwoud op aarde.

Salles heeft eerder gezegd niet in alle gevallen tegen ontbossing te zijn, omdat de kap van bomen geld oplevert. De lege grond kan vervolgens worden gebruikt als landbouwgrond. Ook president Bolsonaro klaagt regelmatig over de strenge milieuwetten van zijn land.

http://feeds.feedburner.com/~r/nosnieuwsbuitenland/~4/_WQH_KS8CWY

http://feeds.nos.nl/~r/nosnieuwsbuitenland/~3/_WQH_KS8CWY/2342623

CO2-balans bij gebruik van biomassa als energiebron (Klimaatverandering blog)

Gastblog van Prof. Guido van der Werf

Biomassa is onze oudste bron van energie maar is geleidelijk vervangen door fossiele brandstoffen. De laatste decennia is er weer een opleving van het gebruik van biomassa, met als doel fossiele brandstoffen te vervangen door bronnen met een lagere netto CO2-uitstoot. Biomassa is een containerbegrip met veel verschillende toepassingen, maar in de maatschappelijke discussies gaat het vaak over meestook van pellets (samengeperste stukjes hout) in kolencentrales, en over biomassacentrales op pellets of houtchips voor de productie van warmte. Onlangs is vanuit het PBL een lijvig rapport verschenen onder leiding van Bart Strengers en Hans Elzenga over beschikbaarheid en toepassingsmogelijkheden van alle vormen van biomassa. Het rapport staat uitgebreid stil bij de verschillende perspectieven die een rol spelen bij de beeldvorming. Zo maken sommige mensen zich zorgen over aantasting van natuur en biodiversiteit, of over de invloed van het verbranden van biomassa op luchtkwaliteit. Anderen betwijfelen of het wel bij kan dragen aan het behalen van klimaatdoelen. Dit blog gaat over dat laatste waarbij de nadruk op meestook ligt.

Introductie
Om een mening over meestook en over de gevolgen voor CO2-concentratie en biodiversiteit te vormen is het goed eerst een stap terug te nemen en na te denken over landgebruik en natuurlijke cycli. Laten we beginnen met natuurbranden.

Figuur 1. Oppervlakte dat jaarlijks verbrandt door bos- en graslandbranden, gemiddeld over 2001-2018. De rode kleuren geven de (bijna) jaarlijkse branden in savannegebieden aan, gele en blauwe kleuren zijn vaak in bosgebieden waar brand zorgt voor verjonging en regeneratie van het bos. Let op de logaritmische schaal. Bron: Van der Werf et al. (2017).

Ieder jaar verbrandt op mondiale schaal een oppervlakte gelijk aan de EU (ongeveer 450 miljoen hectare). Voor een groot deel is dit een natuurlijk proces. Hierbij gaat de in biomassa opgeslagen koolstof de lucht in als CO2 en zolang de vegetatie weer aangroeit na de brand wordt die koolstof ook weer opgenomen. Het is deel van een cyclus en beïnvloedt de CO2-concentratie dus niet structureel. De uitzondering daarop zijn de branden die gebruikt worden in het ontbossingproces, en de mogelijke toename van branden door o.a. klimaatverandering. Hierbij wordt de uitstoot maar voor een deel gecompenseerd door aangroei en hierdoor stijgt de CO2-concentratie in de atmosfeer.

Figuur 2. Oppervlakte van het land dat in gebruik was voor landbouw in 2001. Bron: Ramankutty et al. (2008).

Ieder jaar worden gewassen geoogst voor menselijke consumptie over een oppervlakte iets groter dan dat van het een-na-grootste land op aarde, Canada (ongeveer 1100 miljoen ha landbouw exclusief veeteelt, getallen deels afhankelijk van precieze definitie). Hiervan eet de wereldbevolking en een deel van de koolstof in de gewassen gaat dan ook via uitademing weer de lucht in en wordt in het volgende groeiseizoen weer opgenomen. Het is deel van een cyclus, net als de branden hierboven. Initieel zal er wellicht bos voor gekapt zijn dat niet meer terug is gekomen (ontbossing) en ook nu kan er nog bodemkoolstof verloren gaan.

Figuur 3. Percentage van het land dat in gebruik was voor veeteelt. Bron: Ramankutty et al. (2008).

Ieder jaar graast ons vee op een gebied ongeveer ter grootte van Noord- en Zuid-Amerika gecombineerd (ongeveer 4000 miljoen ha, ook dit getal is afhankelijk van definitie en dataset). Dit gebeurt veelal in gebieden die voorheen bos waren, ook nu nog kost expansie van de mondiale veestapel bos. Maar het overgrote deel van het oppervlak uit Figuur 3 is lang geleden ontbost of was eerder grasland; veeteelt op dat eerder ontboste deel heeft geen structurele invloed meer op de CO2-concentratie. Er zijn wel andere structurele emissies in de landbouw- en veeteeltsector. Naast de hierboven genoemde uitstoot uit bodems die van invloed is op de CO2-concentratie gaat het dan met name om methaanuitstoot door herkauwers en natte rijstbouw.

Figuur 4. Bruto afname van het percentage van het oppervlak dat bebost is over de 2001-2018 periode. Let op dat de kleurenschaal tot 50% loopt, niet tot 100% zoals in de vorige grafieken. Bron: Hansen et al. (2013) met jaarlijkse updates.

Ieder jaar gaat ongeveer 20 miljoen hectare bos verloren, een gebied vijf keer Nederland. Een deel daarvan is permanent, zoals aan de randen van de tropische bossen rond de evenaar. Dat noemen we ontbossing en heeft een scala aan oorzaken; houtkap voor hardhout, uitbreidingen van teelt van soja voor veevoer, weidegrond, en voor productie van pulp voor papier en palmolie, etc. Als je Figuur 1 en 4 met elkaar vergelijkt dan zie je ook dat er bruto bos verloren gaat door branden, met name in Canada en Siberië. Die bossen groeien normaal gesproken terug na de brand en dit zorgt voor een gezond ecosysteem. Het verlies van bos wordt in dit geval gecompenseerd door aangroei en netto is er geen afname.

Branden zie je relatief weinig in Scandinavië en de Baltische staten maar daar zie je wel bruto verlies van bos. Dit komt met name door bosbouw voor houtproducten variërend van hoogwaardige producten zoals kozijnen tot laagwaardige brandstof. Dit is net als de bosbranden deel van een cyclus zolang de bossen duurzaam beheerd worden. Dit is dus geen ontbossing. Het is inzichtelijk om zelf naar de data van Figuur 4 te kijken, dat kan met een mooie interface op deze site (aanrader!) Naast het jaar van ontbossing kan je ook naar de balans tussen verlies van bos zoals in Figuur 4 en naar hergroei kijken.

Houtige biomassa
Over houtige biomassa als (rest)product van bosbouw en voor gebruik als brandstof is de afgelopen tijd veel te doen. De verschillende bronnen van biomassa vertegenwoordigen ongeveer 60% van de Nederlandse duurzaam opgewekte energie. Die ratio zien we ook terug in omliggende landen. Meestook in kolencentrales is daar een vrij klein deel van maar zal de komende jaren wel toenemen.

Er is veel kritiek op het gebruik van houtige biomassa, met name houtpellets. In het kort de kritiekpunten:

  • Er gaat subsidie naar toe met mogelijke perverse prikkels tot gevolg, bijvoorbeeld een toename in oogstintensiteit.
  • Een beheerd bos heeft minder biodiversiteit dan een natuurlijk bos; zelfs dood hout op de grond vervult nuttige functies.
  • Het zorgt voor luchtvervuiling.
  • Op het moment van verbranden komt er meer CO2 in de atmosfeer dan door verbranding van kolen en gas. Dit is maar een half verhaal, daarover later meer.

Het is belangrijk deze punten te noemen. Maar het is net zo belangrijk die in context te plaatsen. Allereerst de subsidie. Vaak wordt het bedrag van 11,2 miljard genoemd voor meestook in kolencentrales, bijvoorbeeld door hoogleraar Moleculaire Genetica en voormalig minister Plasterk. Dat is echter het maximale bedrag voor alle vormen van biomassa, zie ook het blog van Jasper Vis. Subsidie voor meestook is met maximaal 3,6 miljard over een periode van 8 jaar nog steeds een groot bedrag.

Dat een natuurlijk bos meer natuurwaarde heeft dan een productiebos is duidelijk. Voor sommigen is bosbouw daarom een doorn in het oog. Hetzelfde geldt wellicht voor intensieve landbouw en veeteelt; we gebruiken land waar ook natuur had kunnen staan. Maar het is nu eenmaal een feit dat we een deel van de aarde gebruiken om voedsel en producten te maken, gelukkig maar zou ik zeggen. Er zit wel een interessante paradox; biodiversiteit en koolstofopslag in gebieden met bosbouw zijn hoger dan in de meeste landbouw- en veeteeltgebieden maar we hebben in het algemeen warmere gevoelens bij het zien van koeien die vredig in de wei staan te grazen dan bij een bos waar ieder jaar een stukje van geoogst wordt.

Biomassacentrales stoten ook meer fijnstof uit dan centrales die op kolen en gas draaien. Dat is met name het geval bij kleinere installaties, het verschil in uitstoot tussen een grote kolencentrale en een grote biomassacentrale is vrij klein. De klassieke vorm van biomassa verbranden – de open haard – is vanuit het perspectief van luchtvervuiling verreweg de slechtste optie, zeker ook omdat die vaak aan gaat als het koud is en er weinig menging is in de atmosfeer en vervuiling dus lang bij de grond blijft. De kleinere installaties die nu op veel plaatsen gebouwd worden zitten daar tussenin. Op het moment dat die niet strategisch geplaatst worden dan kan ik me goed voorstellen dat omwonenden daar bezwaar tegen maken.

Houtige biomassa en CO2
Als laatste, de hogere CO2-uitstoot. Hout heeft een relatief lage energiedichtheid. Met andere woorden, om 1 kWh elektriciteit te genereren levert hout meer CO2-uitstoot op dan kolen, en fors meer dan gas. Daarnaast kost het oogsten, transporteren en drogen van hout ook energie die meestal afkomstig is van fossiele brandstoffen met bijbehorende CO2-uitstoot, waar overigens wel strenge richtlijnen voor zijn. Uiteraard is dit soort bijkomende uitstoot voor winning en transport bij het gebruik van kolen en gas ook deels het geval. Maar in het algemeen ligt de indirecte uitstoot daar lager, hoewel met name de methaanuitstoot bij schaliegaswinning of transport via oudere gasleidingen (denk aan import uit Rusland) onzeker is maar fors kan zijn. Daarnaast is er bij biomassa een groter oppervlak nodig om een bepaalde hoeveelheid energie op te wekken dan bij zon en wind. Dit is gelijk ook de belangrijkste reden dat biomassa niet opgeschaald zal kunnen worden om onze hele energievoorziening te dekken; de hoeveelheid land die we hebben of hiervoor kunnen gebruiken is beperkt.

Figuur 5. Schematische weergave van het verschil in vastgelegde biomassa tussen een natuurlijk bos en bosbouw, in het laatste geval iedere 40 jaar oogst waarin alle biomassa uit het bosbouwgebied gehaald wordt.

Maar laten we even kijken naar de koolstofbalans in een bos. In Figuur 5 staat een typische grafiek van de hoeveelheid biomassa die een boom of stukje bos (plot) vast kan leggen. Bij een jong bos is dat vrij veel (de lijn loopt steil) en naarmate een bos ouder wordt zal dat minder worden. Niet omdat oude bomen geen CO2 meer vastleggen maar omdat de hoeveelheid verrotting ook langzaam toeneemt naarmate een bos ouder wordt en bomen omvallen. Bomen groeien niet tot in de hemel, er ontstaat langzaamaan een balans.

Bij bosbouw wordt de biomassa eens in de zoveel tijd uit het bos gehaald, in Figuur 5 iedere 40 jaar. Na 120 jaar en twee keer oogsten zit er minder koolstof opgeslagen in een bosbouwgebied dan in een natuurlijk bos. Zie het pijltje met ‘verschil in biomassa’ bijschrift. Uiteraard gaat dit puur over koolstof, een natuurlijk bos zal meer biodiversiteit herbergen.

Over die periode is er echter twee keer een nóg grotere hoeveelheid hout geoogst. Van dat geoogste hout kunnen producten gemaakt worden die lang meegaan en dus koolstof uit de atmosfeer houden. En het hout van mindere kwaliteit (dat dus nog steeds hele stammen kunnen zijn) zou in een centrale met Carbon Capture and Storage (CCS) verbrand kunnen worden, zogenaamde BECCS waar de BE voor bio-energy staat. Dat is een voorbeeld van het concept van negatieve emissies. Beide voorbeelden zorgen dus voor meer koolstofopslag dan een natuurlijk bos. Zeker als je beseft dat een natuurlijk bos eens in de zoveel tijd in brand zal staan en dus ook weer bij nul begint.

Een andere optie van het gebruik van hout, en terugkomend op het onderwerp van deze blog, is om alle biomassa te verstoken om energie en warmte op te wekken. In werkelijkheid zal er bijna altijd een combinatie van houtproducten en resthout uit het bos komen maar laten we even aannemen dat alle biomassa verstookt wordt. Dan is, net als in het geval van landbouw- en veeteelt, dit bos deel van een cyclus die netto geen CO2 toevoegt aan de atmosfeer. Dit is een vrij simpel concept maar het wordt vaak in twijfel getrokken, en dat zie je terug in hoe de media met dit onderwerp worstelen. Uiteraard is er wel uitstoot door het hele proces van oogst tot stook.

Figuur 6. Animatie van de leeftijd in een bos in een gebied waar iedere 40 jaar een deel van het bos geoogst wordt. De overgang van geel naar donkerblauw is het jaar van oogst.

Het is interessant om van Figuur 5 een ruimtelijk beeld te maken, dat is in Figuur 6 gedaan. De animatie laat zien hoe een landschap er uit ziet als er iedere 40 jaar houtoogst is in de verschillende vierkantjes (plot). Gemiddeld blijft het bos in het hele gebied van dezelfde leeftijd en houdt het dus ook ongeveer dezelfde hoeveelheid koolstof vast. Dit illustreert dat de leuzen ‘een boom verbranden gaat veel sneller dan een boom laten groeien’ weliswaar klopt voor een boom maar niet de dynamiek van een bos recht doet. Het bos is in balans en door alleen te kijken naar wat er op het moment van oogst of verbranden gebeurt mis je het grote plaatje. Het patroon dat ontstaat lijkt op wat de satellietdata laten zien in gebieden met bosbouw.

Media en politiek
De media heeft moeite met dit dossier. In het Parool lezen we de ene keer dat biomassa averechts werkt voor het klimaat en een paar maanden later dat het toch wat genuanceerder ligt. Idem voor het AD, de ene keer alleen de nadelen en de andere keer een gebalanceerd verhaal, met een van de experts op dit gebied, Martin Junginger. Voor degenen die tijd hebben is dit interview met hem door Remco de Boer absoluut aan te raden.

Biomassa heeft iets groens en er gaat subsidie naar toe, misschien niet geheel verrassend dat De Telegraaf vooral de nadelen benadrukt. Tegelijk is het mooi om te zien dat die krant ook zelf op onderzoek uitgaat en soms ook producenten van houtpellets aan het woord laat (11 juni 2020, gedrukte versie). In een van de uitgebreide artikelen over dit onderwerp komen ook wetenschappers uit Estland aan het woord, het land waar een fors deel van onze pellets vandaan komt. Daarin onder andere de zin: “In 2017 en 2018 verdween ruim 12 miljoen kubieke meter hout uit de Estlandse bossen. Voor duurzaam gebruik is volgens de wetenschappers 8,4 miljoen kuub het maximum.”

Dit is een opvallende zin die wegvalt in de algehele teneur van het artikel. Stel dat die wetenschappers gelijk hebben en stel dat er inderdaad 8,4 miljoen kuub gewonnen werd, zou dan de kritiek verstommen? Ik denk het niet want aan biomassa zitten nadelen en de publieke opinie is intussen anti-biomassa. Ook politieke partijen die eerst voorstander waren van biomassa worstelen hiermee, D66 kamerlid Sienot gaf de voorkeur voor gas over biomassa, bij Groen-Links zou het goed zijn als Klaver nog even in overleg gaat met Van der Lee die duidelijk op de hoogte is van de valkuilen in dit debat.

Biomassa en wetenschap
Misschien wel de belangrijkste reden dat het anti-biomassa sentiment zo groot is geworden is de suggestie dat een van de weinige voordelen van biomassa meestook, namelijk dat het tot een lagere CO2-uitstoot dan kolen of gas leidt, niet zou kloppen. In Nederland komt die boodschap vooral van Emeritus hoogleraar evolutionaire ecologie Louise Vet en Emeritus hoogleraar voedingsleer Martijn Katan. Zij weten de media goed te vinden en ook binnen de KNAW zijn zij een duidelijke anti-biomassa stem. Vaak is zo’n KNAW stempel een garantie dat het hier om de wetenschappelijke consensus gaat, maar in dit geval -en de literatuur en IPCC-rapporten over dit onderwerp kennend- durf ik dat te betwijfelen.

Ik durf zelfs de stelling wel aan dat zij ook geen consensus met zichzelf hebben. Een vaak aangehaald artikel waar Vet co-auteur van is, is een ‘Policy Commentary’ van de EASAC, de Europese overkoepelende organisatie van academies van wetenschappen. Dat artikel lijkt een beetje op het hierboven aangehaalde Telegraaf stuk in de zin van dat het overwegend negatief over biomassa schrijft maar tussen de regels door is er toch nuance. Zo staat er ook o.a.:

“The concept of carbon neutrality is both uncertain and highly time and context dependent.”

Dit is een belangrijke zin die aangeeft dat CO2-neutraliteit geen gegeven is maar voorwaarden behoeft. Die nuance komt helaas niet terug in uitspraken in de media, bijvoorbeeld:

“Biomassa is een heel slechte energiebron. Verbranding van hout levert weinig energie op, waardoor er netto meer CO2 uit de schoorsteen komt dan bij kolen en gas [ ]” zegt hoogleraar Louise Vet van de Wageningen Universiteit, die namens de Koninklijke Nederlandse Academie van Wetenschappen in de milieugroep van EASAC zitting heeft.

Ik vind het zorgelijk als wetenschappers belangrijke nuances niet noemen. Een simpel voorbeeld van het gevolg daarvan is de interpretatie van het net verschenen rapport van de commissie Remkes over de stikstofproblematiek. Henri Bontenbal, werkzaam in de energiesector en iemand die nog rapporten doorleest voor hij een mening geeft, kwam daar het volgende tegen:

https://klimaatverandering.files.wordpress.com/2020/06/biomassa_werf_tweet_bontenbal.png?w=500

Het gaat om de zin “… gecertificeerde biomassa wordt ten onrechte als CO2-neutraal meegeteld.” met een verwijzing naar het EASAC-artikel. Dat doet geen recht aan de nuances in dat artikel en al helemaal niet aan de bredere literatuur. Hoewel dit maar een bijzinnetje is in het rapport dat over stikstof gaat is het voor mij toch moeilijk het rapport nog als neutraal te zien, iets dat enorm belangrijk is in een debat met veel belangen en gevoelens en voor het vertrouwen van de maatschappij in de wetenschap.

Samenvatting
In het voorwoord van het recente PBL-rapport over biomassa schreef PBL-directeur Hans Mommaas dat het onderwerp één van de indringende duurzaamheidsdilemma’s van dit moment behelst; “Wat heeft prioriteit: de instandhouding/stimulering van de mondiale biodiversiteit of de mondiale terugdringing van broeikasgassen?”.

Dat dilemma lijkt echter ondergesneeuwd te raken in de discussie over biomassa doordat het voordeel van biomassa vergeleken met fossiele brandstoffen (lagere netto CO2-uitstoot) in twijfel getrokken wordt. En zoals Paul Rosenmöller zo mooi zei naar aanleiding van de discussie over het sluiten van scholen afgelopen maart: “Als wetenschappers elkaar tegenspreken, verliezen bestuurders hun kompas”.

Met dit stuk heb ik proberen duidelijk te maken dat er veel haken en ogen aan biomassa meestook zitten, maar dat het ook mogelijkheden biedt die we moeten koesteren. Wie in de energietransitie alleen perfecte oplossingen wil accepteren houdt uiteindelijk geen enkele optie over. Over hoe CO2-neutraal biomassa nu werkelijk is kan je goed discussiëren, dat het bij naleving van duurzaamheidscriteria netto minder CO2 uitstoot dan kolen en waarschijnlijk gas is vrij zeker.

Terugkomend op het begin van dit stuk zijn er twee bijzondere observaties wat mij betreft. Aan de ene kant is er een sterke en doeltreffende anti-biomassa lobby vanuit een kleine groep wetenschappers geweest, waarvan sommigen ook sterk tegen kernenergie gekant zijn. Zonder beide opties is het een flinke klus om onze CO2-uitstoot naar beneden te krijgen zonder de betrouwbaarheid van ons energiesysteem te veel op de proef te stellen. Aan de andere kant zien we een sterke anti-biomassa lobby bij een aantal kranten maar waarschijnlijk het sterkst bij De Telegraaf waarbij de nadruk ligt op ecologische schade. Die verontwaardiging vind ik moeilijk te rijmen met de berichtgeving op andere ecologische onderwerpen zoals het stikstofdebat.

Epiloog
Persoonlijk ben ik voor- noch tegenstander van biomassa. Ik ben vooral voor een efficiënte energietransitie gebaseerd op feiten en een eerlijke evaluatie van onzekerheden en onbekende factoren daarin. Keuzes zullen door de politiek gemaakt moeten worden. Wind en zon worden goedkoper en de capaciteitsfactor daarvan stijgt, vooral met verdergaande uitbreiding wind op zee. Daarnaast kampen deze bronnen na installatie niet met terugkerende uitstoot voor o.a. oogsten en drogen zoals bij biobrandstoffen het geval kan zijn.

Voor zover dat niet al nu het geval is zullen deze factoren meestook van biomassa op termijn uit de markt drukken, zeker als de subsidie vervalt. Andere vormen van biomassa kunnen nodig blijven aangezien biomassa opgeslagen kan worden en daarmee hiaten in zon en wind kan opvangen, omdat het negatieve emissies mogelijk maakt, omdat het een grondstof is en omdat geavanceerde biobrandstoffen voorlopig nodig kunnen zijn voor lucht- en zeevaart.

De harde lobby tegen biomassa kan op twee manieren slecht uitpakken. Allereerst als biomassa als base-load sneller afgebouwd wordt dan zon, wind, en kernenergie sneller opgeschaald kunnen worden dan al gepland. Dat zou tot hogere CO2-concentraties leiden. Ten tweede als biomassa zo’n slechte naam krijgt dat er door de maatschappij niet meer constructief mee omgegaan kan worden, een situatie die wellicht op die van kernenergie lijkt.

Guido van der Werf is universiteitshoogleraar aan de Vrije Universiteit, zijn onderzoek richt zich op de wisselwerking tussen het klimaatsysteem en de mondiale koolstofcyclus.

https://klimaatveranda.nl/2020/06/12/co2-balans-bij-gebruik-van-biomassa-als-energiebron/